خىتاي دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندا 2013-يىلدىن باشلاپ كەڭ كۆلەمدە يولغا قويغان ئاتالمىش «قانونسىز دىنىي پائالىيەتلەرگە قارشى ھەرىكەت» دولقۇنىدا، نۇپۇزلۇق دىنىي زاتلارغا «ياۋا ئاخۇن»، «ياۋا ئىمام» دەپ نام بەرگەن ۋە ئۇلارنىڭ قىلمىشلىرىنى پاش قىلغانلارغا مۇكاپات سوممىسى بەلگىلىگەن ئىدى. «كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش» تەشكىلاتىنىڭ تەتقىقاتچىسى يالقۇن ئۇلۇغيولنىڭ 9-سېنتەبىر كۈنى ئېلان قىلغان بىر قىسقا ئانالىز ماقالىسىدا، ئوخشاش مۇكاپاتلاش تۈزۈمىنىڭ بۇ يىلدىن باشلاپ خىتاينىڭ چېڭدۇ، خېييۈەن قاتارلىق سەككىز شەھىرىدە ئىجراغا قويۇلغانلىقى خەۋەر قىلىنغان ۋە شەرقىي تۈركىستاندا سىناقتىن ئۆتكەن دىنىي چەكلىمىلەرنىڭ خىتاي ئۆلكىلىرىدە كېڭەيتىلىشكە باشلانغانلىقى تەھلىل قىلىنغان. ئانالىزدا دېيىلىشىچە، خىتاينىڭ ئالاقىدار ماتېرىياللىرىدىن نەقىل ئېلىپ دېيىلىشىچە، خىتاي يەر ئاستى چېركاۋلاردا توپلانغان ياكى ئۈندىدار گۇرۇپپىلىرىدا دىنىي دەرس سۆزلىگەنلەرنى پاش قىلغانلارغا 800 يۈەن بېرىلىدىغانلىقى ئېلان قىلىنغان. خىتاي شەھەرلىرىدىكى مېھمانخانىلارغىمۇ، دىنىي پائالىيەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان گۇمانلىق كۆرۈنۈشلەر بايقالسا، دەرھال ساقچىغا مەلۇم قىلىش ئۇقتۇرۇلغان. خەۋەر ئارخىپلىرىمىزدىن مەلۇم بولۇشىچە، بۇ خىل ئۇقتۇرۇشلار شەرقىي تۈركىستاندا 10 نەچچە يىل ئاۋۋال تارقىتىلىپلا قالمىستىن، بۇ چەكلىمىلەرنىڭ نەتىجىسىدە تۇتقۇن قىلىنغان دىنىي زاتلار 10 يىلدىن يۇقىرى قاماق جازاسىغا يولۇقۇپ، نۆۋەتتە جازا ئىجرا قىلماقتا.

ئامېرىكىدىكى نۇپۇزلۇق بىر خرىستىيان جەمئىيىتى تەشكىلاتى يەنى جەنۇبىي باپتىستلار جەمئىيىتىنىڭ جەمئىيەت سىياسىتى ئورگىنى بولغان «ئەخلاق ۋە دىنىي ئەركىنلىك كومىسسىيەسى» (Ethics & Religious Liberty Commission — ERLC) 9-سېنتەبىر پرېزىدېنت ترامپ ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيوغا ئايرىم-ئايرىم خەت يوللاپ، ئامېرىكا-خىتاي ئۇچرىشىشىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قاراتقان زۇلۇمىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى تەلەپ قىلدى. مەزكۇر تەشكىلات باياناتىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا مېڭە يۇيۇش ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقى ۋە لاگېرلاردا مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىپ ئۆتتى. بۇ تەشكىلات، بۇنىڭدىن بەش يىل بۇرۇن، يەنى 2021-يىلى 15–16-ئىيۇن كۈنلىرى ئۆتكۈزۈلگەن يىللىق يىغىنىدا ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە مەخسۇس قارار قوبۇل قىلغان ۋە قارارىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى ئەيىبلىگەن ھەم باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتىغان ئىدى. مەزكۇر خرىستىيان جەمئىيىتى، تەشكىلات خەتتە ئۇيغۇرلارغا قاراتقان زۇلۇمنى، شۇنداقلا خىتاينىڭ ھۆكۈمەت تىزىملىكىگە كىرمىگەن خرىستىيان چېركاۋلىرىغا قاراتقان باستۇرۇشلىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئالدى. بۇ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئامېرىكا-خىتاي سۆھبەتلىرىنىڭ كۈنتەرتىپىدە تۇتۇلۇشى ھەققىدىكى چاقىرىقلارغا خرىستىيان جەمئىيىتىدىن كەلگەن بىر ئاۋازنىڭ قوشۇلۇشىدۇر. مەزكۇر تەشكىلاتىنىڭ بۇ چاقىرىقى، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئارىسىدا ترامپنىڭ شى جىنپىڭ بىلەن بولغان ئالاقىسىگە قارىتا ئەندىشىلەر ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان بىر پەيتكە توغرا كەلدى. بۇنىڭدىن ئىككى كۈن ئاۋۋال، ئامېرىكىدىكى «ئۇيغۇرلارنى قوغداش» تەشكىلاتى بايانات ئېلان قىلىپ، ترامپنىڭ شى جىنپىڭ بىلەن كۆرۈشۈشىنى ئامېرىكىنىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى ھەققىدىكى تونۇشىنى ئىنكار قىلىش ۋە ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك ھەققىدىكى قارارىنىڭ تەسىر كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇش دەپ ئەيىبلىگەن ئىدى. «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پروگراممىسى» ۋە «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» تەشكىلاتى ترامپنى شى جىنپىڭ بىلەن ئۇچرىشىشىدا ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى ۋە سىياسىي مەھبۇسلارنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان، ئەگەر بۇنداق بولىمغاندا بۇ ئۇچرىشىشنىڭ خىتايغا خاتا سىگنال بېرىدىغانلىقى ۋە قىرغىنچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇشقا جاسارەتلەندۈرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان.

ئۆتكەن ھەپتە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا غۇلجىدىكى تونۇلغان چاقچاقچى مۇساجان ئەخمەتنىڭ يېقىندا جازا ئۆتەۋاتقان كۈيتۈن تۈرمىسىدە ۋاپات بولغانلىقى خەۋەر قىلىندى. تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا بۇ ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقى ئالاقىدار ساقچى خادىملىرى تەرىپىدىن دەلىللەندى. مۇساجان ئەخمەت 1970-يىلى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ مەدەنىيەت پونكىتى ۋە سەنئەت ئۆمەكلىرىدە سەنئەتكار ۋە خىزمەتچى بولۇپ ئىشلەشتىن باشقا، غۇلجىنىڭ رادىيو-تېلېۋىزىيە پروگراممىلىرىدا رىياسەتچى بولۇپمۇ كۆزگە كۆرۈنگەن. بىز مەرھۇم ئىلگىرى خىزمەت قىلغان ئورۇنلارغا تېلېفون قىلىپ، ئۇنىڭ ئۆلۈم ئۇچۇرى ھەققىدە مەلۇمات سورىدۇق. كېپەكيۈزى يېزىلىق مەدەنىيەت پونكىتى خادىمى مەرھۇمنىڭ ئۆلۈم خەۋىرىنى ئىنكار قىلمىدى، ئەمما ئۆلۈم سەۋەبى ھەققىدە ئۆزىدىن بىر دەرىجە يۇقىرى، يەنى غۇلجا شەھەرلىك پارتكومدىن كەلگەن خادىملارغىلا مەلۇمات بېرىدىغانلىقىنى بايان قىلدى. غۇلجا شەھىرىدىكى بىر دۆلەت ئامانلىقى ساقچىسى مۇساجان ئەخمەتنىڭ تۈرمىدە ئۆلگەنلىكىنى دەلىللەش بىلەن بىللە، بۇ ئۆلۈمنىڭ ئۇشتۇمتۇت بولغانلىقىنى بايان قىلدى. نۆۋەتتە گېرمانىيەدە ياشاۋاتقان سىياسىي پائالىيەتچى، مەشھۇر چاقچاقچى ئابلىمىت تۇرسۇن غۇلجىدا مۇساجان ئەخمەت بىلەن سەنئەت ۋە مەدەنىيەت سۆھبىتىدە قىسقا بىر مەزگىللىك سەپداشلىق ھاياتى بولغانلىقىنى ئەسلەپ ئۆتتى. ئابلىمىت تۇرسۇننىڭ بايان قىلىشىچە، مۇساجان ئەخمەت چاقچاقلىرىدا سۆزلەرنىڭ دانىمۇدانە، ئوچۇق بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى، يۇمورلىرىنىڭ تەربىيەۋى ئەھمىيىتى كۈچلۈك بولۇشتەك تەرەپلىرى بىلەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئوخشىمىغان قاتلارملارنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشكەن. ئابلىمىت تۇرسۇننىڭ خەۋەر تەپىشىچە، مۇساجان ئەخمەت كېيىنكى يىللاردا، ئۇيغۇر تىجارەتچىلەرنىڭ يېقىندىن قوللىشى بىلەن تىجارەت ساھەسىگىمۇ كىرگەن ۋە كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئىگىلىك تىكلىگەن. مۇساجان ئەخمەتنىڭ ھەم ئىقتىدار ئىگىسى، ھەم ئىقتىساد ئىگىسى بولۇشتەك ئالاھىدە تەرەپلىرى خىتاينىڭ كۆزىگە پاتقان ۋە 2017-يىلدىكى چوڭ تۇتقۇندا، ئۇنى زەربە نىشانىنىڭ ئالدىنقى قاتارىغا تىزغان. رادىيومىزنىڭ ئىلگىرىكى ئېنىقلاشلىرىدا، مۇساجان ئەخمەتنىڭ 2016-يىلى چەت ئەلنى زىيارەت قىلغانلىقى ۋە پىلاندىن سىرت تۇغۇلغان بىر پەرزەنتى سەۋەبلىك تۇتۇلغانلىقى ئاشكارىلانغان ئىدى. مۇساجان ئەخمەت ئوغلى ھىدايەت مۇساجاننى 2014-يىلى مىسىرغا ئوقۇشقا چىقارغان. مىسىردىكى ئوقۇغۇچىلار خىتاينىڭ زەربە نىشانى بولغاندىن كېيىن، ئۇ تۈركىيەگە كېلىپ يەرلەشكەن. ئۇ نۆۋەتتە «ئىزباسارلار» نامىدىكى مىللىي ۋە دىنىي ئويغىنىش ھەرىكىتى گۇرۇپپىسىدا خىزمەت قىلماقتا. مەرھۇمنىڭ چەت ئەلدىكى دۇستلىرى مەرھۇمغا قىلغان دۇئالىرىدا ئۇنىڭ ئوغلى، ئىزباسارى ھىدايەت مۇساجاننىڭ دادىسىنىڭ ئىزىنى باسقانلىقىنى تەكىتلىمەكتە ۋە خىزمەتلىرىگە تېخىمۇ كۆپ ئۇتۇقلار تىلىمەكتە.

شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلارغا ئائىت مۇھىم خەۋەرلەر

شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلارغا ئائىت مۇھىم خەۋەرلەر

تونۇلغان چاقچاقچى مۇساجان ئەخمەتنىڭ خىتاي تۈرمىىسىدە جان ئۈزگەنلىكى دەلىللەندى ئۆتكەن ھەپتە ئىجتىمائىي تاراتقۇلاردا غۇلجىدىكى تونۇلغان چاقچاقچى مۇساجان ئەخمەتنىڭ يېقىندا جازا ئۆتەۋاتقان كۈيتۈن تۈرمىسىدە ۋاپات بولغانلىقى خەۋەر قىلىندى. تېلېفون زىيارەتلىرىمىز داۋامىدا بۇ ئۇچۇرنىڭ توغرىلىقى ئالاقىدار ساقچى خادىملىرى تەرىپىدىن دەلىللەندى. مۇساجان ئەخمەت 1970-يىلى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان. ئۇ مەدەنىيەت پونكىتى ۋە سەنئەت ئۆمەكلىرىدە سەنئەتكار ۋە خىزمەتچى بولۇپ ئىشلەشتىن باشقا، غۇلجىنىڭ رادىيو-تېلېۋىزىيە پروگراممىلىرىدا رىياسەتچى بولۇپمۇ كۆزگە كۆرۈنگەن. بىز مەرھۇم ئىلگىرى خىزمەت قىلغان ئورۇنلارغا تېلېفون قىلىپ، ئۇنىڭ ئۆلۈم ئۇچۇرى ھەققىدە مەلۇمات سورىدۇق. كېپەكيۈزى يېزىلىق مەدەنىيەت پونكىتى خادىمى مەرھۇمنىڭ ئۆلۈم خەۋىرىنى ئىنكار قىلمىدى، ئەمما ئۆلۈم سەۋەبى ھەققىدە ئۆزىدىن بىر دەرىجە يۇقىرى، يەنى غۇلجا شەھەرلىك پارتكومدىن كەلگەن خادىملارغىلا مەلۇمات بېرىدىغانلىقىنى بايان قىلدى. غۇلجا شەھىرىدىكى بىر دۆلەت ئامانلىقى ساقچىسى مۇساجان ئەخمەتنىڭ تۈرمىدە ئۆلگەنلىكىنى دەلىللەش بىلەن بىللە، بۇ ئۆلۈمنىڭ ئۇشتۇمتۇت بولغانلىقىنى بايان قىلدى. نۆۋەتتە گېرمانىيەدە ياشاۋاتقان سىياسىي پائالىيەتچى، مەشھۇر چاقچاقچى ئابلىمىت تۇرسۇن غۇلجىدا مۇساجان ئەخمەت بىلەن سەنئەت ۋە مەدەنىيەت سۆھبىتىدە قىسقا بىر مەزگىللىك سەپداشلىق ھاياتى بولغانلىقىنى ئەسلەپ ئۆتتى. ئابلىمىت تۇرسۇننىڭ بايان قىلىشىچە، مۇساجان ئەخمەت چاقچاقلىرىدا سۆزلەرنىڭ دانىمۇدانە، ئوچۇق بولۇشتەك ئالاھىدىلىكى، يۇمورلىرىنىڭ تەربىيەۋى ئەھمىيىتى كۈچلۈك بولۇشتەك تەرەپلىرى بىلەن ئۇيغۇر جەمئىيىتىدە ئوخشىمىغان قاتلارملارنىڭ ھۆرمىتىگە ئېرىشكەن. ئابلىمىت تۇرسۇننىڭ خەۋەر تەپىشىچە، مۇساجان ئەخمەت كېيىنكى يىللاردا، ئۇيغۇر تىجارەتچىلەرنىڭ يېقىندىن قوللىشى بىلەن تىجارەت ساھەسىگىمۇ كىرگەن ۋە كۆزگە كۆرۈنەرلىك ئىگىلىك تىكلىگەن. مۇساجان ئەخمەتنىڭ ھەم ئىقتىدار ئىگىسى، ھەم ئىقتىساد ئىگىسى بولۇشتەك ئالاھىدە تەرەپلىرى خىتاينىڭ كۆزىگە پاتقان ۋە 2017-يىلدىكى چوڭ تۇتقۇندا، ئۇنى زەربە نىشانىنىڭ ئالدىنقى قاتارىغا تىزغان. رادىيومىزنىڭ ئىلگىرىكى ئېنىقلاشلىرىدا، مۇساجان ئەخمەتنىڭ 2016-يىلى چەت ئەلنى زىيارەت قىلغانلىقى ۋە پىلاندىن سىرت تۇغۇلغان بىر پەرزەنتى سەۋەبلىك تۇتۇلغانلىقى ئاشكارىلانغان ئىدى. مۇساجان ئەخمەت ئوغلى ھىدايەت مۇساجاننى 2014-يىلى مىسىرغا ئوقۇشقا چىقارغان. مىسىردىكى ئوقۇغۇچىلار خىتاينىڭ زەربە نىشانى بولغاندىن كېيىن، ئۇ تۈركىيەگە كېلىپ يەرلەشكەن. ئۇ نۆۋەتتە «ئىزباسارلار» نامىدىكى مىللىي ۋە دىنىي ئويغىنىش ھەرىكىتى گۇرۇپپىسىدا خىزمەت قىلماقتا. مەرھۇمنىڭ چەت ئەلدىكى دۇستلىرى مەرھۇمغا قىلغان دۇئالىرىدا ئۇنىڭ ئوغلى، ئىزباسارى ھىدايەت مۇساجاننىڭ دادىسىنىڭ ئىزىنى باسقانلىقىنى تەكىتلىمەكتە ۋە خىزمەتلىرىگە تېخىمۇ كۆپ ئۇتۇقلار تىلىمەكتە. ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرىنىڭ ترامپقا قارىتا چاقىرىقلىرىغا بىر خرىستىيان تەشكىلاتىمۇ ئاۋاز قوشتى ئامېرىكىدىكى نۇپۇزلۇق بىر خرىستىيان جەمئىيىتى تەشكىلاتى يەنى جەنۇبىي باپتىستلار جەمئىيىتىنىڭ جەمئىيەت سىياسىتى ئورگىنى بولغان «ئەخلاق ۋە دىنىي ئەركىنلىك كومىسسىيەسى» (Ethics & Religious Liberty Commission — ERLC) 9-سېنتەبىر پرېزىدېنت ترامپ ۋە تاشقى ئىشلار مىنىستىرى ماركو رۇبىيوغا ئايرىم-ئايرىم خەت يوللاپ، ئامېرىكا-خىتاي ئۇچرىشىشىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇر مۇسۇلمانلىرىغا قاراتقان زۇلۇمىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى تەلەپ قىلدى. مەزكۇر تەشكىلات باياناتىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا مېڭە يۇيۇش ئېلىپ بېرىۋاتقانلىقى ۋە لاگېرلاردا مەجبۇرىي ئەمگەككە سېلىۋاتقانلىقىنى ئەسكەرتىپ ئۆتتى. بۇ تەشكىلات، بۇنىڭدىن بەش يىل بۇرۇن، يەنى 2021-يىلى 15–16-ئىيۇن كۈنلىرى ئۆتكۈزۈلگەن يىللىق يىغىنىدا ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە مەخسۇس قارار قوبۇل قىلغان ۋە قارارىدا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قاراتقان سىياسەتلىرىنى ئەيىبلىگەن ھەم باستۇرۇش ھەرىكەتلىرىنى «ئىرقىي قىرغىنچىلىق» دەپ ئاتىغان ئىدى. مەزكۇر خرىستىيان جەمئىيىتى، تەشكىلات خەتتە ئۇيغۇرلارغا قاراتقان زۇلۇمنى، شۇنداقلا خىتاينىڭ ھۆكۈمەت تىزىملىكىگە كىرمىگەن خرىستىيان چېركاۋلىرىغا قاراتقان باستۇرۇشلىرىنى ئالاھىدە تىلغا ئالدى. بۇ، ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ ئامېرىكا-خىتاي سۆھبەتلىرىنىڭ كۈنتەرتىپىدە تۇتۇلۇشى ھەققىدىكى چاقىرىقلارغا خرىستىيان جەمئىيىتىدىن كەلگەن بىر ئاۋازنىڭ قوشۇلۇشىدۇر. مەزكۇر تەشكىلاتىنىڭ بۇ چاقىرىقى، ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ئارىسىدا ترامپنىڭ شى جىنپىڭ بىلەن بولغان ئالاقىسىگە قارىتا ئەندىشىلەر ئوتتۇرىغا چىقىۋاتقان بىر پەيتكە توغرا كەلدى. بۇنىڭدىن ئىككى كۈن ئاۋۋال، ئامېرىكىدىكى «ئۇيغۇرلارنى قوغداش» تەشكىلاتى بايانات ئېلان قىلىپ، ترامپنىڭ شى جىنپىڭ بىلەن كۆرۈشۈشىنى ئامېرىكىنىڭ ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقى ھەققىدىكى تونۇشىنى ئىنكار قىلىش ۋە ئامېرىكا دۆلەت مەجلىسىنىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك ھەققىدىكى قارارىنىڭ تەسىر كۈچىنى ئاجىزلاشتۇرۇش دەپ ئەيىبلىگەن ئىدى. «ئۇيغۇر كىشىلىك ھوقۇق پروگراممىسى» ۋە «ئۇيغۇر ھەرىكىتى» تەشكىلاتى ترامپنى شى جىنپىڭ بىلەن ئۇچرىشىشىدا ئۇيغۇر مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇشنى ۋە سىياسىي مەھبۇسلارنى قويۇپ بېرىشنى تەلەپ قىلغان، ئەگەر بۇنداق بولىمغاندا بۇ ئۇچرىشىشنىڭ خىتايغا خاتا سىگنال بېرىدىغانلىقى ۋە قىرغىنچىلىقنى داۋاملاشتۇرۇشقا جاسارەتلەندۈرىدىغانلىقىنى ئوتتۇرىغا قويغان. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا يولغا قويغان دىني چەكلىمىلىرى ئىچكى ئۆلكىلەرگە كېڭەيگەن خىتاي دائىرىلىرى شەرقىي تۈركىستاندا 2013-يىلدىن باشلاپ كەڭ كۆلەمدە يولغا قويغان ئاتالمىش «قانونسىز دىنىي پائالىيەتلەرگە قارشى ھەرىكەت» دولقۇنىدا، نۇپۇزلۇق دىنىي زاتلارغا «ياۋا ئاخۇن»، «ياۋا ئىمام» دەپ نام بەرگەن ۋە ئۇلارنىڭ قىلمىشلىرىنى پاش قىلغانلارغا مۇكاپات سوممىسى بەلگىلىگەن ئىدى. «كىشىلىك ھوقۇقنى كۆزىتىش» تەشكىلاتىنىڭ تەتقىقاتچىسى يالقۇن ئۇلۇغيولنىڭ 9-سېنتەبىر كۈنى ئېلان قىلغان بىر قىسقا ئانالىز ماقالىسىدا، ئوخشاش مۇكاپاتلاش تۈزۈمىنىڭ بۇ يىلدىن باشلاپ خىتاينىڭ چېڭدۇ، خېييۈەن قاتارلىق سەككىز شەھىرىدە ئىجراغا قويۇلغانلىقى خەۋەر قىلىنغان ۋە شەرقىي تۈركىستاندا سىناقتىن ئۆتكەن دىنىي چەكلىمىلەرنىڭ خىتاي ئۆلكىلىرىدە كېڭەيتىلىشكە باشلانغانلىقى تەھلىل قىلىنغان. ئانالىزدا دېيىلىشىچە، خىتاينىڭ ئالاقىدار ماتېرىياللىرىدىن نەقىل ئېلىپ دېيىلىشىچە، خىتاي يەر ئاستى چېركاۋلاردا توپلانغان ياكى ئۈندىدار گۇرۇپپىلىرىدا دىنىي دەرس سۆزلىگەنلەرنى پاش قىلغانلارغا 800 يۈەن بېرىلىدىغانلىقى ئېلان قىلىنغان. خىتاي شەھەرلىرىدىكى مېھمانخانىلارغىمۇ، دىنىي پائالىيەت بىلەن شۇغۇللىنىۋاتقان گۇمانلىق كۆرۈنۈشلەر بايقالسا، دەرھال ساقچىغا مەلۇم قىلىش ئۇقتۇرۇلغان. خەۋەر ئارخىپلىرىمىزدىن مەلۇم بولۇشىچە، بۇ خىل ئۇقتۇرۇشلار شەرقىي تۈركىستاندا 10 نەچچە يىل ئاۋۋال تارقىتىلىپلا قالمىستىن، بۇ چەكلىمىلەرنىڭ نەتىجىسىدە تۇتقۇن قىلىنغان دىنىي زاتلار 10 يىلدىن يۇقىرى قاماق جازاسىغا يولۇقۇپ، نۆۋەتتە جازا ئىجرا قىلماقتا. شائىر ئابدۇغوپۇر قۇتلۇقنىڭ 90 ياشقا كىرگەنلىكى تەبرىكلەندى ئۇيغۇر ھازىرقى زامان شېئىرىيىتىنىڭ تونۇلغان ۋەكىللىرىدىن ئابدۇغوپۇر قۇتلۇقنىڭ 90 ياشلىق تەۋەللۇتى مۇناسىۋىتى بىلەن خاتىرىلەش پائالىيىتى ئۆتكۈزۈلۈپ، ئۇنىڭ ئاز كەم 70 يىللىق ئىجادىيىتى، ئۇيغۇر ئەدەبىياتىغا قوشقان تۆھپىسى تەبرىكلەندى. قازاقىستاندا ئۆتكۈزۈلگەن بۇ پائالىيەتكە بىر قىسىم ئۇيغۇر جامائىتى، ھەر ساھەدىكى تونۇلغان شەخسلەر قاتناشتى. قاتناشقانلار ئارىسىدا جامائەت ئەربابى ۋە تەتقىقاتچى قەھرىمان غوجامبەردىمۇ بار بولۇپ، قاتناشقۇچىلار ئابدۇغوپۇر قۇتلۇقنىڭ ھاياتى، ئىجادىيىتى ۋە ئۇيغۇر شېئىرىيىتىدىكى ئورنى ھەققىدە پىكىر بايان قىلدى. دېيىلىشىچە، شائىرنىڭ ئىجادىيىتىدە ۋەتەن، ھىجرەت ۋە مىللىي تەقدىر، ئۇيغۇر تارىخى ۋە ئىنسان قەدىر-قىممىتى مۇھىم ئورۇن تۇتىدۇ. شائىرنىڭ «يىگىرمە بىرىنچى ئەسىر، ئۇيغۇرىستان بولمايدۇ ئەسىر» دېگەن مىسرالار بىلەن باشلانغان «ئۇيغۇرىستان» ناملىق شېئىرى «يېڭى ھايات» گېزىتىدە ئېلان قىلىنغان ۋە شەرقىي تۈركىستان ئىچى-سىرتىدىكى ئوقۇرمەنلەرنىڭ قەلبىنى لەرزىگە سالغان. ئۇنىڭ «يولوچى» ناملىق ئەسىرىدە ئىككىنجى قېتىملىق شەرقىي تۈركىستان جۇمھۇرىيىتىنىڭ رەھبىرى ئەخمەتجان قاسىمى ئوبرازى يارىتىلغان. ئۇ يەنە ئۇيغۇر تارىخىدىكى رىزۋانگۈل، نۇزۇگۇم، ئىپارخان، مايىمخان قاتارلىق ئايال قەھرىمانلارغا بېغىشلاپ ئەسەرلەر يازغان. يەنە خاتىرىلىنىشىچە، جەڭگىۋارلىققا چاقىرىش ۋە مىللىي ئاڭنى ئويغىتىش، شائىر ئىزچىل داۋام قىلىپ كېلىۋاتقان يېزىقچىلىق يولىدۇر. ئابدۇغوپۇر قۇتلۇق دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى قاتارلىق ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى بىلەن ھەمكارلىق ھالىتىدە بولۇپ، يىللاردىن بېرى بۇ تەشكىلاتلارنىڭ تۈرلۈك پائالىيەتلىرىگە ئاكتىپلىق بىلەن قاتنىشىپ، خەلقئارا سەھنىلەردە ھەرىكەت قىلىۋاتقان پائالىيەتچىلەرگە ئىلھام-بەخش شېئىر ۋە دېكلاماتسىيەلىرى بىلەن مەدەت بېرىپ كەلمەكتە. تۇنجى ئەۋلاد ئۇيغۇر ئارخېئولوگلىرىدىن ئالىي تەتقىقاتچى ئابدۇقېييۇم خوجا ئۈرۈمچىدە ۋاپات بولدى تۇنجى ئەۋلاد ئۇيغۇر ئارخېئولوگلىرىدىن بىرى، ئالىي تەتقىقاتچى ۋە تۆھپىكار ئالىم ئابدۇقېييۇم خوجا 3-سېنتەبىر سەھەردە، 85 يېشىدا ئۈرۈمچىدە كېسەل سەۋەبىدىن مەڭگۈلۈك كۆز يۇمدى. 1941-يىلى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان ئابدۇقېييۇم خوجا، 1956-يىلى ئۈرۈمچىدە ئېچىلغان ئارخېئولوگىيە خادىملىرىنى يىتىشتۈرۈش كۇرسىدا ئوقۇپ، تۇنجى ئەۋلاد ئۇيغۇر ئارخېئولوگلىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. ئۇ ئۆمۈر بويى ئىلمىي ئىزدىنىشنى تەرك ئەتمەي، قەدىمكى تۈرك تىل-يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر تىل-يېزىقى ۋە چاغاتاي تىل-يېزىقلىرىنى جاپالىق ئۆگىنىپ، ئۇيغۇر تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە كىلاسسىك ئەدەبىياتىنى تەتقىق قىلىشقا زور ھەسسە قوشقان. ئۇ ھاياتىدا «مايتىرى سېمىت»، «قەدىمىي ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرىدىن تاللانما» ۋە «غەربىي يۇرت ۋە قەدىمىي مەدەنىيەت» قاتارلىق ئۆلمەس ئەسەرلەرنى تۈزگەن ۋە نەشرگە تەييارلىغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئالتۇنلۇق، زاغۇنلۇق، نىيە، سامپۇل ۋە ئاق تۆپە قاتارلىق قەدىمىي خارابىلىقلەرنى قىدىرىپ تەكشۈرۈش ۋە تەتقىق قىلىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بولۇپمۇ ئۇ ئۆزىنىڭ لوپنۇر رايونىدىكى كروران خارابىسى ۋە «كروران گۈزىلى»گە ئائىت ئىلمىي تەتقىقاتلىرى ئارقىلىق تارىم مەدەنىيىتىنىڭ ئۇيغۇر ئەجدادلىرىغا تەۋەلىكىنى ئىسپاتلاپ چىققان ھەمدە چەرچەندىكى قىياتاش رەسىملىرىنى تەتقىق قىلىپ، يەرلىك ئېتنىك تەركىبلەرگە ئائىت ئىلمىي پاكىتلارنى ئوتتۇرىغا قويغان. تارىخشۇناس، دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئۇنىڭ ۋاپاتىنى ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن زور يوقىتىش دەپ ئاتىدى. مەرھۇمنىڭ ئامېرىكىدىكى قىزى، تونۇلغان ژۇرنالىست گۈلچېھرە خوجا رادىيومىزغا بەرگەن ئۇچۇرىدا دادىسىنىڭ ئاخىرقى ئون بىر يىلدا مېڭىسىگە قان چۈشۈپ ئورۇن تۇتۇپ قالغىنىغا قارىماي، ھەر قانداق تەسىر ۋە بېسىملارغا باش ئەگمەي، غۇرۇرى بىلەن شەرەپلىك ياشاپ ئۆتكەنلىكىنى، روھىنىڭ ھەردائىم ئۈستۈن بولغانلىقىنى تەكىتلىدى. تەتقىقاتچى زۇلھايات ئۆتكۈر ”ئۇيغۇر پوچتىسى“دا ئېلان قىلىنغان ئوبزورىدا، ئابدۇقېييۇم خوجانىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تارىخىنى بۇرمىلاش ۋە ئارخېئولوگىيەنى دۆلەت بىرلىكىگە خىزمەت قىلدۇرۇش تەشۋىقاتلىرىغا قارىتا، ئىلمىي ئەمگەكلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر مەدەنىيەت قورغىنىنى ئۆمۈر بويى قوغداپ كەلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئوبزوردا مەرھۇم ئالىمنىڭ قالدۇرۇپ كەتكەن ئىلمىي ئىزدىنىشلىرى ۋە تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان تارىخىغا ئائىت سەپستىلىرىگە رەددىيە بېرىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈلدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تەزىيەنامە ئېلان قىلىپ، ئابدۇقېييۇم خوجانىڭ ۋاپاتىدىن چوڭقۇر قايغۇرغانلىقىنى بىلدۈردى. تەزىيەنامىدە: «مەرھۇم ئۆمرىنى ئۇيغۇر تارىخى، ئارخېئولوگىيەسى ۋە قەدىمىي يازما يادىكارلىقلارنى تەتقىق قىلىشقا بېغىشلاپ، مىللەتنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش، تەتقىق قىلىش ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈشكە مۇھىم تۆھپە قوشتى. ۋەتەن-مىللەت ئۈچۈن ئەقل-پاراسىتى، ئەمگىكى ۋە ئۆمرىنى بېغىشلىغان ھەر بىر كىشى مىلەتنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ياشايدۇ» دېيىلدى. «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى»نىڭ ئىجرائاتى سۈرۈشتە قىلىندى 3-سېنتەبىر، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى خىتاي مەسىلىسى ئالاھىدە كومىتېتىنىڭ (SCC) رەئىسى جون مۇلېنار (John Moolenaar) ۋە دۆلەت مەجلىسى خىتاي ئىشلىرى ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ (CECC) رەئىسى كرىس سىمىس (Chris Smith) باشلىق ئىككى پارتىيە پارلامېنت ئەزالىرى دۆلەت بىخەتەرلىكى مىنىستىرى ماركۋايىن مۇللىنغا (Markwayne Mullin) بىر يازما مەكتۇپ يوللاپ، دۆلەت بىخەتەرلىكى مىنىستىرلىقىدىن (DHS) «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نىڭ ئىجرائات ئەھۋالى ھەققىدە 30 كۈن ئىچىدە پارلامېنتقا تەپسىلىي دوكلات بېرىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ ئوچۇق خەتكە يەنە رو خەننا (Ro Khanna)، جېف مەركلى (Jeff Merkley)، جىم ماكگوۋەرن (Jim McGovern)، بەننى تەمسون (Bennie Thompson)، كارلوس گىمەنەز (Carlos Gimenez) ۋە يۇڭ كىم (Young Kim) قاتارلىق ئىككى پارتىيەنىڭ ئاساسلىق مەسئۇللىرى ئىمزا قويدى. پارلامېنت ئەزالىرى خېتىدە خىتاينىڭ شىنجاڭ ئاپتونوم رايونى (شەرقىي تۈركىستان) مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئىشلەپچىقارغان ماللىرىنىڭ ئامېرىكا بازىرىغا كىرىشىنى توسۇش ھەم ئامېرىكا ئىستېمالچىلىرىنى بۇنداق جىنايەتلەرگە شېرىك قىلىپ قويماسلىق ئۈچۈن ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى قانۇنىنىڭ ئۈنۈملۈك ئىجرا قىلىنىشى زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلىدى. ئانالىزلارغا قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستاندا ئىشلەپچىقىرىلغان كېپەز ۋە توقۇمىچىلىق مەھسۇلاتلىرى ئامېرىكا بازىرىغا ئۈچۈنچى دۆلەتلەر ئارقىلىق ئېكسپورت قىلىنىپ كىرگۈزۈلگەن. خەتتە يەنە خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك پروگراممىلىرىنىڭ پەقەت بىر قانچە ساھە بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ئاممىۋى ئىستېمال بۇيۇملىرى، توقۇمىچىلىق، بېلىقچىلىق مەھسۇلاتلىرى، مېتاللورگىيە، باتارېيە ماتېرىياللىرى، قىممەتلىق مىنېراللار ۋە باشقا يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارغىچە كېڭەيگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى 31-ئىيۇل كۈنى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى قانۇنى قارا تىزىملىكىنى ئەڭ چوڭ كۆلەمدە كېڭەيتىپ، 43 خىتاي شىركىتىنى تىزىملىككە يېڭىدىن قوشقان ئىدى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، پارلامېنت ئەزالىرى يەنە يۈزلەرچە شىركەتنىڭ تىزىملىككە كىرىش باسقۇچىدا تۇرىۋاتقانلىقىنى ھەمدە ئۆتكەن بىر يىلدا يۇقىرى خەتەرلىك ساھەلەردە مال تۇتۇپ قېلىش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلەش يۈزلىنىشىدىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى. خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلارغا قاراتقان ئېغىر زۇلۇم سىياستىگە ئون يىل بولدى ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch) يېقىندا ئېلان قىلغان بىر دوكلاتتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرگە قاراتقان سىستېمىلىق ئېزىش، جازالاش ۋە ئىنسانىيلىققا قارىشى جىنايەتلىرىنىڭ ئون يىلدىن بېرى داۋاملىشىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. دوكلاتتا، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرى ئۈچۈن ھېچقانداق جاۋابكارلىققا تارتىلمىغانلىقى تەكىتلىنىپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەكلەن ئىنكاسلاردىن ھالقىپ ئەمەلىي قەدەم تاشلىشى كېرەكلىكى ئىلگىرى سۈرۈلدى. دوكلاتتا خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ جازا لاگېرلىرى، مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش، دىنىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى چەكتىن ئاشقان جىنايەتلىرى ئۈچۈن خەلقئارا قاتلامدىكى بىرەر ئورگان تەرىپىدىن جاۋابكارلىققا تارتىلمىغانلىقى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىپ، ھەرقايسى دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا شىركەتلەردىن خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقارغان مەھسۇلاتلىرىنى، بولۇپمۇ پاختا، قۇياش ئېنېرگىيە تاختىسى ۋە يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى باشقا خەتەرلىك مەھسۇلاتلارنى چەكلەشنى كۈچەيتىشى تەلەپ قىلىندى. ب د ت ئىنسان ھەقلىرى ئالىي كومىسسارىياتىنىڭ بۇرۇن ئېلان قىلغان دوكلاتىدىكى تەۋسىيەلەرنى ئەمەلىيلەشتۈرۈپ، خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى تەكشۈرىدىغان مەخسۇس ئورگان تەسىس قىلىشى زۆرۈرلۈكى ئەسكەرتىلدى. ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ ئانالىزچىلىرى خىتاينىڭ ئائىلەلەرنى پارچىلاش، سىستېمىلىق تۇتقۇن قىلىش، تىل ۋە مەدەنىيەتنى يوقىتىش سىياستىنىڭ ھازىرمۇ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭغا قارىتا ئامېرىكا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئەمەلىي جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. بۇ دوكلات خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە كۆز يۇمۇشنىڭ دۇنياۋىي ئىنسان ھەقلىرى سىستېمىسىغا ئېغىر زەرەر يەتكۈزىدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم كۈچلۈك ئاگاھلاندۇردى.

ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتى (Human Rights Watch) يېقىندا ئېلان قىلغان بىر دوكلاتتا، خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇر ۋە باشقا تۈركىي مىللەتلەرگە قاراتقان سىستېمىلىق ئېزىش، جازالاش ۋە ئىنسانىيلىققا قارىشى جىنايەتلىرىنىڭ ئون يىلدىن بېرى داۋاملىشىۋاتقانلىقى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. دوكلاتتا، خىتاينىڭ بۇ ھەرىكەتلىرى ئۈچۈن ھېچقانداق جاۋابكارلىققا تارتىلمىغانلىقى تەكىتلىنىپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە خەلقئارا جەمئىيەتنىڭ شەكلەن ئىنكاسلاردىن ھالقىپ ئەمەلىي قەدەم تاشلىشى كېرەكلىكى ئىلگىرى سۈرۈلدى. دوكلاتتا خىتاي ھاكىمىيىتىنىڭ جازا لاگېرلىرى، مەجبۇرىي تۇغۇت چەكلەش، دىنىي ۋە مەدەنىيەت جەھەتتىكى چەكتىن ئاشقان جىنايەتلىرى ئۈچۈن خەلقئارا قاتلامدىكى بىرەر ئورگان تەرىپىدىن جاۋابكارلىققا تارتىلمىغانلىقى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنىپ، ھەرقايسى دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا شىركەتلەردىن خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك بىلەن ئىشلەپچىقارغان مەھسۇلاتلىرىنى، بولۇپمۇ پاختا، قۇياش ئېنېرگىيە تاختىسى ۋە يەر شارى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى باشقا خەتەرلىك مەھسۇلاتلارنى چەكلەشنى كۈچەيتىشى تەلەپ قىلىندى. ب د ت ئىنسان ھەقلىرى ئالىي كومىسسارىياتىنىڭ بۇرۇن ئېلان قىلغان دوكلاتىدىكى تەۋسىيەلەرنى ئەمەلىيلەشتۈرۈپ، خىتاينىڭ جىنايەتلىرىنى تەكشۈرىدىغان مەخسۇس ئورگان تەسىس قىلىشى زۆرۈرلۈكى ئەسكەرتىلدى. ئىنسان ھەقلىرىنى كۆزىتىش تەشكىلاتىنىڭ ئانالىزچىلىرى خىتاينىڭ ئائىلەلەرنى پارچىلاش، سىستېمىلىق تۇتقۇن قىلىش، تىل ۋە مەدەنىيەتنى يوقىتىش سىياستىنىڭ ھازىرمۇ داۋاملىشىۋاتقانلىقىنى، بۇنىڭغا قارىتا ئامېرىكا، ياۋروپا ئىتتىپاقى ۋە باشقا دۆلەتلەرنىڭ ئەمەلىي جازا تەدبىرلىرىنى قوللىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. بۇ دوكلات خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە كۆز يۇمۇشنىڭ دۇنياۋىي ئىنسان ھەقلىرى سىستېمىسىغا ئېغىر زەرەر يەتكۈزىدىغانلىقىنى يەنە بىر قېتىم كۈچلۈك ئاگاھلاندۇردى.

3-سېنتەبىر، ئامېرىكا ئاۋام پالاتاسى خىتاي مەسىلىسى ئالاھىدە كومىتېتىنىڭ (SCC) رەئىسى جون مۇلېنار (John Moolenaar) ۋە دۆلەت مەجلىسى خىتاي ئىشلىرى ئىجرائىيە كومىتېتىنىڭ (CECC) رەئىسى كرىس سىمىس (Chris Smith) باشلىق ئىككى پارتىيە پارلامېنت ئەزالىرى دۆلەت بىخەتەرلىكى مىنىستىرى ماركۋايىن مۇللىنغا (Markwayne Mullin) بىر يازما مەكتۇپ يوللاپ، دۆلەت بىخەتەرلىكى مىنىستىرلىقىدىن (DHS) «ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىنىڭ ئالدىنى ئېلىش قانۇنى» (UFLPA) نىڭ ئىجرائات ئەھۋالى ھەققىدە 30 كۈن ئىچىدە پارلامېنتقا تەپسىلىي دوكلات بېرىشنى تەلەپ قىلدى. بۇ ئوچۇق خەتكە يەنە رو خەننا (Ro Khanna)، جېف مەركلى (Jeff Merkley)، جىم ماكگوۋەرن (Jim McGovern)، بەننى تەمسون (Bennie Thompson)، كارلوس گىمەنەز (Carlos Gimenez) ۋە يۇڭ كىم (Young Kim) قاتارلىق ئىككى پارتىيەنىڭ ئاساسلىق مەسئۇللىرى ئىمزا قويدى. پارلامېنت ئەزالىرى خېتىدە خىتاينىڭ شىنجاڭ ئاپتونوم رايونى (شەرقىي تۈركىستان) مەجبۇرىي ئەمگەك ئارقىلىق ئىشلەپچىقارغان ماللىرىنىڭ ئامېرىكا بازىرىغا كىرىشىنى توسۇش ھەم ئامېرىكا ئىستېمالچىلىرىنى بۇنداق جىنايەتلەرگە شېرىك قىلىپ قويماسلىق ئۈچۈن ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى قانۇنىنىڭ ئۈنۈملۈك ئىجرا قىلىنىشى زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلىدى. ئانالىزلارغا قارىغاندا، شەرقىي تۈركىستاندا ئىشلەپچىقىرىلغان كېپەز ۋە توقۇمىچىلىق مەھسۇلاتلىرى ئامېرىكا بازىرىغا ئۈچۈنچى دۆلەتلەر ئارقىلىق ئېكسپورت قىلىنىپ كىرگۈزۈلگەن. خەتتە يەنە خىتاينىڭ مەجبۇرىي ئەمگەك پروگراممىلىرىنىڭ پەقەت بىر قانچە ساھە بىلەنلا چەكلىنىپ قالماستىن، بەلكى ئاممىۋى ئىستېمال بۇيۇملىرى، توقۇمىچىلىق، بېلىقچىلىق مەھسۇلاتلىرى، مېتاللورگىيە، باتارېيە ماتېرىياللىرى، قىممەتلىق مىنېراللار ۋە باشقا يۇقىرى تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارغىچە كېڭەيگەنلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. ئامېرىكا ھۆكۈمىتى 31-ئىيۇل كۈنى ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكى قانۇنى قارا تىزىملىكىنى ئەڭ چوڭ كۆلەمدە كېڭەيتىپ، 43 خىتاي شىركىتىنى تىزىملىككە يېڭىدىن قوشقان ئىدى. شۇنداق بولۇشىغا قارىماي، پارلامېنت ئەزالىرى يەنە يۈزلەرچە شىركەتنىڭ تىزىملىككە كىرىش باسقۇچىدا تۇرىۋاتقانلىقىنى ھەمدە ئۆتكەن بىر يىلدا يۇقىرى خەتەرلىك ساھەلەردە مال تۇتۇپ قېلىش نىسبىتىنىڭ تۆۋەنلەش يۈزلىنىشىدىن ئەنسىرەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى.

تۇنجى ئەۋلاد ئۇيغۇر ئارخېئولوگلىرىدىن بىرى، ئالىي تەتقىقاتچى ۋە تۆھپىكار ئالىم ئابدۇقېييۇم خوجا 3-سېنتەبىر سەھەردە، 85 يېشىدا ئۈرۈمچىدە كېسەل سەۋەبىدىن مەڭگۈلۈك كۆز يۇمدى. 1941-يىلى غۇلجا شەھىرىدە تۇغۇلغان ئابدۇقېييۇم خوجا، 1956-يىلى ئۈرۈمچىدە ئېچىلغان ئارخېئولوگىيە خادىملىرىنى يىتىشتۈرۈش كۇرسىدا ئوقۇپ، تۇنجى ئەۋلاد ئۇيغۇر ئارخېئولوگلىرى قاتارىدىن ئورۇن ئالغان. ئۇ ئۆمۈر بويى ئىلمىي ئىزدىنىشنى تەرك ئەتمەي، قەدىمكى تۈرك تىل-يېزىقى، قەدىمكى ئۇيغۇر تىل-يېزىقى ۋە چاغاتاي تىل-يېزىقلىرىنى جاپالىق ئۆگىنىپ، ئۇيغۇر تارىخى، مەدەنىيىتى ۋە كىلاسسىك ئەدەبىياتىنى تەتقىق قىلىشقا زور ھەسسە قوشقان. ئۇ ھاياتىدا «مايتىرى سېمىت»، «قەدىمىي ئۇيغۇر يازما يادىكارلىقلىرىدىن تاللانما» ۋە «غەربىي يۇرت ۋە قەدىمىي مەدەنىيەت» قاتارلىق ئۆلمەس ئەسەرلەرنى تۈزگەن ۋە نەشرگە تەييارلىغان. شۇنىڭ بىلەن بىرگە، ئالتۇنلۇق، زاغۇنلۇق، نىيە، سامپۇل ۋە ئاق تۆپە قاتارلىق قەدىمىي خارابىلىقلەرنى قىدىرىپ تەكشۈرۈش ۋە تەتقىق قىلىشتا مۇھىم رول ئوينىغان. بولۇپمۇ ئۇ ئۆزىنىڭ لوپنۇر رايونىدىكى كروران خارابىسى ۋە «كروران گۈزىلى»گە ئائىت ئىلمىي تەتقىقاتلىرى ئارقىلىق تارىم مەدەنىيىتىنىڭ ئۇيغۇر ئەجدادلىرىغا تەۋەلىكىنى ئىسپاتلاپ چىققان ھەمدە چەرچەندىكى قىياتاش رەسىملىرىنى تەتقىق قىلىپ، يەرلىك ئېتنىك تەركىبلەرگە ئائىت ئىلمىي پاكىتلارنى ئوتتۇرىغا قويغان. تارىخشۇناس، دوكتور نەبىجان تۇرسۇن ئۇنىڭ ۋاپاتىنى ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن زور يوقىتىش دەپ ئاتىدى. مەرھۇمنىڭ ئامېرىكىدىكى قىزى، تونۇلغان ژۇرنالىست گۈلچېھرە خوجا رادىيومىزغا بەرگەن ئۇچۇرىدا دادىسىنىڭ ئاخىرقى ئون بىر يىلدا مېڭىسىگە قان چۈشۈپ ئورۇن تۇتۇپ قالغىنىغا قارىماي، ھەر قانداق تەسىر ۋە بېسىملارغا باش ئەگمەي، غۇرۇرى بىلەن شەرەپلىك ياشاپ ئۆتكەنلىكىنى، روھىنىڭ ھەردائىم ئۈستۈن بولغانلىقىنى تەكىتلىدى. تەتقىقاتچى زۇلھايات ئۆتكۈر ”ئۇيغۇر پوچتىسى“دا ئېلان قىلىنغان ئوبزورىدا، ئابدۇقېييۇم خوجانىڭ خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ ئۇيغۇر تارىخىنى بۇرمىلاش ۋە ئارخېئولوگىيەنى دۆلەت بىرلىكىگە خىزمەت قىلدۇرۇش تەشۋىقاتلىرىغا قارىتا، ئىلمىي ئەمگەكلىرى ئارقىلىق ئۇيغۇر مەدەنىيەت قورغىنىنى ئۆمۈر بويى قوغداپ كەلگەنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى. ئوبزوردا مەرھۇم ئالىمنىڭ قالدۇرۇپ كەتكەن ئىلمىي ئىزدىنىشلىرى ۋە تەتقىقات نەتىجىلىرىنىڭ خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستان تارىخىغا ئائىت سەپستىلىرىگە رەددىيە بېرىشتە ئىنتايىن مۇھىم ئەھمىيەتكە ئىگە ئىكەنلىكى مۇئەييەنلەشتۈرۈلدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى تەزىيەنامە ئېلان قىلىپ، ئابدۇقېييۇم خوجانىڭ ۋاپاتىدىن چوڭقۇر قايغۇرغانلىقىنى بىلدۈردى. تەزىيەنامىدە: «مەرھۇم ئۆمرىنى ئۇيغۇر تارىخى، ئارخېئولوگىيەسى ۋە قەدىمىي يازما يادىكارلىقلارنى تەتقىق قىلىشقا بېغىشلاپ، مىللەتنىڭ تارىخى ۋە مەدەنىيەت مىراسلىرىنى قوغداش، تەتقىق قىلىش ۋە كېيىنكى ئەۋلادلارغا يەتكۈزۈشكە مۇھىم تۆھپە قوشتى. ۋەتەن-مىللەت ئۈچۈن ئەقل-پاراسىتى، ئەمگىكى ۋە ئۆمرىنى بېغىشلىغان ھەر بىر كىشى مىلەتنىڭ قەلبىدە مەڭگۈ ياشايدۇ» دېيىلدى.

پرېزىدېنت دونالد ترامپ بىلەن خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ مۇشۇ ئاينىڭ ئاخىرىدا ۋاشىنگتوندا كۆرۈشۈشى ئالدىدا، كۆزەتكۈچىلەرترامپنى ۋاشىنگتوننىڭ دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي كۆزىرلىرىدىن پايدىلىنىپ، مەھبۇس ئۇيغۇر دوختۇر گۈلشەن ئابباسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىدە خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىرماقتا. خۇدسون ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى مايكېل سوبولىك ۋە ئولىۋىيا ئېنوس 2-سېنتەبىر ”ۋاشىنگتون ئېكزامىنەر“ گېزىتىدە ئېلان قىلغان ئوبزورىدا ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى تاموژنا بېجى ۋە خىتاينىڭ مۇھىم مىنېرااللار ئېكسپورتى قاتارلىق مەسىلىلەرنىڭ مۇزاكىرە باسقۇچىدا ئىكەنلىكىنى، بۇلارنىڭ سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئۈچۈن مۇھىم كۆزۈر بولالايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن. ترامپ بۇ يىل مايدا بېيجىڭغا قىلغان زىيارىتى ئەسناسىدا تۇتقۇندىكى پوپ ئېزرا جىننىڭ دېلوسىنى شى جىنپىڭغا بىۋاسىتە ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلغان. خىتاي دائىرىلىرى ئارىدىن ئىككى ئايغا يەتمىگەن ۋاقىت ئۆتۈپ، ئۇنى تۇتۇپ تۇرۇش ئورنىدىن قويۇپ بەرگەن ۋە ئۇنىڭ گۇاڭجۇ ئارقىلىق لوس ئانجېلېسقا ئۇچۇپ، ئائىلىسى بىلەن جەم بولۇشىغا يول قويغان. ئاپتورلار جىننىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى، ئايرىم سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ دېلوسىنى شى جىنپىڭغا بىۋاسىتە ئوتتۇرىغا قويۇشنىڭ نەتىجىلىك بولۇش مۇمكىنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتى، دەپ كۆرسەتتى. ئۇلار ترامپنى ئالدىمىزدىكى ئۇچرىشىشتا گۈلشەن ئابباس دېلوسىنىمۇ تىلغا ئېلىشقا چاقىردى. يۇقۇرىقى ماقالىلاردا گۈلشەن ئابباسنىڭ قېرىنداشلىرى، ئىككى قىزى ۋە بىرنەچچە نەۋرىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 24 ئائىلە ئەزاسىنىڭ ئامېرىكا پۇقراسى ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىندى. بۇ نۇقتىدىن گۈلشەن ئابباس مەسىلىسىنىڭ خىتاينىڭ ئىچكى مەسىلىسى ئەمەس ئىكەنلىكى تەكىتلىنىپ، گۈلشەن ئابباسنىڭ قويۇپ بېرىلىپ-بېرىلمەسلىكىنى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى ئىمتىھان خاراكتېرلىك مەسىلە قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىشى كېرەكلىكى ئەسكەرتىلدى. ئولىۋىيا ئېنوس 20-ئاۋغۇست خۇدسون ئىنستىتۇتىدا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا، دىپلوماتىك تىرىشچانلىق نەتىجە بەرمىگەن تەقدىردە، ۋاشىنگتوننىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئورگانلىرىغا قارىتا نىشانلىق ئىقتىسادىي جازا ۋە ۋىزا چەكلىمىسى قويۇش تەدبىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان. دوكلاتتا يەنە ئامېرىكا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلار بىلەن بىرلىشىپ، خىتايغا قاراتقان بېسىمنى كۈچەيتىش تەكلپ قىلىنغان. ئېنوس يەنە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەركىبىدە ”سىياسىي مەھبۇسلارنى قوغداش ئىشخانىسى“ قۇرۇش ۋە ئۇنىڭغا مەخسۇس ئەلچى تەيىنلەشنى تەكلپ قىلغان. ئۇ سىياسىي مەھبۇسلار ئۈچۈن، رەسمىي ”خالىغانچە تۇتقۇن قىلىنغان“ دېگەن سالاھىيەت تەسىس قىلىشنىمۇ تەۋسىيە قىلغان. بىز بۈگۈن ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا ئېلخەت يوللاپ، مەزكۇر تەكلپلەرگە قانداق قارايدىغانلىقىنى ۋە ترامپنىڭ شى جىنپىڭ بىلەن بولىدىغان ئۇچرىشىشىدا سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ-قويمايدىغانلىقىنى سورىدۇق. ئەمما ھازىرغىچە بۇ ھەقتە جاۋابقا ئېرىشەلمىدۇق. دوكلاتتا يەنە ئامېرىكا دىپلوماتلىرىنىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن بولىدىغان ھەر قانداق ئۇچرىشىشتا سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ ئىسىملىرىنى بىۋاسىتە تىلغا ئېلىپ، ئۇلارنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىشى كېرەكلىكى بىلدۈرۈلگەن. دوكلاتتا مەھبۇسلاردىن ئىلھام توختى، راھىلە داۋۇت ۋە ئەكبەر ئەسەتنىڭ ئىسىملىرى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. ئۇندا يەنە تىبەت، خوڭكوڭ، خرىستىيان جەمئىيىتى ۋە خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى ئارىسىدىكى سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىش چاقىرىق قىلىنغان.

شۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر پائالىيەتچى، شۋېتسىيە ئۇيغۇر بىرلىكىنىڭ رەئىسى بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىم بۇ يىل 13-سېنتەبىر كۈنى شۋېتسىيەدە ئۆتكۈزۈلىدىغان دۆلەتلىك، شەھەرلىك ۋە رايونلۇق پارلامېنت سايلىمىدا، ستوكھولم شەھەرلىك كېڭەشنىڭ سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيەسىگە تەۋە ۋەكىل بولدى. ئۇ مەزكۇر پارتىيەنىڭ نامزاتلار تىزىملىكىدە 18-ئورۇندا تۇرىدۇ. مەلۇم بولۇشىچە، بەختىنۇر خانىم نامزاتلىققا ئېرىشكەن سايلام رايونى ستوكھولمنىڭ غەربىي-شىمالىدىكى كۆپ خىل مەدەنىيەتلىك جاي بولۇپ، بۇ جايدا 74 مىڭ ئەتراپىدا ئاھالە ياشايدۇ، ئاھالىنىڭ 85% نى كۆچمەنلەر ئىگىلەيدۇ. بەختىنۇر خانىم ئويۇشتۇرغان سايلام پائالىيەتلىرىدە، ئۆزبېك قاتارلىق جامائەتلەرگە خىتاب قىلىپ، سايلامغا قاتنىشىشنىڭ كۆچمەنلەر جامائىتىنىڭ شۋېتسىيە ئىجتىمائىي-سىياسىي ھاياتىغا تېخىمۇ ئاكتىپ قاتنىشىشى ۋە ئۆز مەنپەئەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا ئىپادىلىنىشى ئۈچۈن مۇھىم يول ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ ئۇيغۇرلارغا قىلغان سۆزىدە بولسا، ئۆزى سايلانغان تەقدىردە، بۇ نەتىجىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ شۋېتسىيەدىكى مەۋجۇتلۇقىنىڭ بىلىنىشى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ دۇنياغا تونۇلىشىغا ھەسسە قۇشىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ھازىرغا قەدەر ستوكھولمدىكى ئۇيغۇر ۋە ئۆزبېك جامائىتىنىڭ بىر قىسىم پائالىيەتچىلىرى بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىمنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ ۋە ئۆز جامائىتىنى قوللاشقا دەۋەت قىلىپ بايانات ۋە چاقىرىقلار ئېلان قىلدى. مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر كۆزەتكۈچىلەر سايلام نەتىجىسى قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىمنىڭ شەرقىي تۈركىستاندەك بىر ئىشغالىيەت زېمىنىدىن كېلىپ، ئەركىن دۇنيانىڭ سايلىمىغا قاتنىشىشقا جەسارەت قىلىشىنىڭ ئۆزىنى بىر ئۇتۇق دەپ قاراشماقتا ۋە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر-ياش ئۆسمۈرلىرىگە ئىلھام بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشمەكتە.

2022-يىلى 8-ئاينىڭ 31-كۈنى ئېلان قىلىنغان مەزكۇر دوكلات ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە ب د ت نىڭ ئەڭ ئەتراپلىق، ئەڭ ئېنىق دىئاگنوز قويۇشى بولۇپ، دوكلاتتا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئىجرااتلىرىدا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئېھتىماللىقى بار دەپ بېكىتىلگەن ۋە دوكلاتتىكى باشقا باھالارمۇ ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ قىرغىنچىلىققا ياتىدىغانلىقىنى ئىشارەتلىگەنىدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن: ”تۆت يىللىق ھەرىكەتسىزلىك خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارا جاۋابكارلىقتىن تېخىمۇ ئۆزىنى قاچۇرۇشىغا ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشىنى كۈچەيتىشىگە ئالدىنى ئاچتى“ دېدى. ئۇيغۇرلارنى قوغداش تەشكىلاتىنىڭ يېتەكچىسى ئارسلان ھىدايەت باياناتىدا، مەزكۇر دوكلاتتا خىتاينىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئۆتكۈزگەن ئېھتىماللىقى بېكىتىلگەن بولسىمۇ، بېيجىڭنىڭ ھازىرغىچە يېتەرلىك جاۋابكارلىققا تارتىلمىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، بۇ يۇمشاقلىقنىڭ خىتاينى تېخىمۇ جەسارەتلەندۈرگەنلىكى، ”مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى“ قاتارلىق ئاسسىمىلىلياتسىيە قوراللىرى ئارقىلىق قىرغىنچىلىقنى تېزلىتىشنىڭ يولىنى ئاچقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى. ب د ت نىڭ نۇپۇزلۇق مۇتەخەسسىسلىرى تەرىپىدىن تەييارلانغان مەزكۇر ئۇيغۇر دوكلاتى ب د ت غا سۇنۇلغان چاغدا، خىتاي پۇتۈن دىپلوماتىك كۈچىنى ئىشقا سېلىپ ئېلان قىلىنىشىنى بىر يىل ئەتراپىدا كېچىكتۈرگەن ۋە ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە مۇزاكىرە قىلىنىشىنى 17 گە قارشى 19 ئاۋاز بىلەن توسۇپ قالغان ئىدى. ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى بۇ ھەقتىكى باياناتىدا ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنى، مەزكۇر دوكلاتنى يېڭىلاپ، مەجبۇرىي ئەمگەك، داۋاملىشىۋاتقان تۇتقۇن ۋە چېگرا ھالقىغان دۆلەت باستۇرۇشىغا ئائىت يېڭى ئىسپاتلارنى قوشۇشقا چاقىردى؛ شۇنداقلا ئۆز دۆلەتلىرىدىكى شىركەتلەردىن تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە باغلانغان-باغلانمىغانلىقىنى تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلدى. ب د ت نىڭ 2022-يىلىدىكى مەزكۇر دوكلاتىدا خىتايدىن خالىغانچە تۇتقۇن قىلىنغانلارنى قويۇپ بېرىش، يوقاپ كەتكەنلەرنىڭ ئىز-دېرىكىنى قىلىش قاتارلىقلار تەلەپ قىلىنغان ئىدى. يۇقىرىقى تەشكىلاتلار يەنە ھەر قايسى ھۆكۈمەتلەرنى دىپلوماتىك، قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي تەدبىرلەر ئارقىلىق بېيجىڭنى ب د ت نىڭ مەزكۇر دوكلاتىدىكى تەۋسىيەلىرىنى قوبۇل قىلىشقا ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە چاقىردى. مەزكۇر تەشكىلاتلار باياناتلىرىدا ب د ت ئۇيغۇر دوكلاتىنىڭ ئىشقا يارىمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولسىمۇ، يەنە بەزى ئۇيغۇر كۆزەتكۈچىلەر مەزكۇر دوكلاتنىڭ خىتايغا مۇئەييەن بېسىم شەكىللەندۈرگەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ ۋە خىتاينىڭ زور مەبلەغ ئاجرىتىپ سۈنئىي زىيارەتلەرنى تەشكىللىشى ۋە ئۆزىنى ئاقلاشقا ئۇرۇنۇشىنى ئەنە شۇ بېسىمنىڭ نەتىجىسى دەپ قارايدۇ.

ئالدىنقى ئايدىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا، قەشقەردىكى بىر يەسلىدە بىر قىسىم بالىلارنىڭ روھىي ھالىتىدە ئېغىر مەسىلە كۆرۈلۈپ بوۋا-مومىسىنىڭ قولىغا ۋاقىتلىق تاپشۇرۇلغانلىقى ئېنىقلانغان ئىدى. يەسلىلەر ھەققىدە ئىلگىرىلەپ ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا بۇ يەسلىلەرنىڭ ئاشخانىلىرىدا قوي ۋە كالا گۆشى بىلەن بىرلىكتە چوشقا گۆشىنىڭمۇ ئىشلىتىلىدىغانلىقى ئاشكارىلاندى. بىز بۇ قېتىم پوسكامدىكى بىر يەسلى ساقچىسىغا تېلېفون قىلغىنىمىزدا، ئۇنىڭدىن مەكتەپ ئاشخانىسىدا قانداق تاماقلار بېرىلىدىغانلىقىنى سورىدۇق. بۇ خادىم بىر قاتار ئۇيغۇرچە تاماقلار قاتارىدا خىتايچە شىفەن بېرىلىدىغانلىقىنى بايان قىلدى. بىز ئۇنىڭدىن ئىشلىتىلىدىغان گۆش تۈرلىرىنى سورىغىنىمىزدا، قوي ۋە كالا گۆشى بىلەن بىرلىكتە چوشقا گۆشىنىمۇ تىلغا ئالدى، بىز چوشقا گۆشى بار-يوقلۇقىنى تەكرار سورىغىنىمىزدا، ئۇ ”چوشقا گۆشىمۇ تەڭشەپ بېرىلىدۇ“ دەپ جاۋابىنى تەكرارلىدى. ئەمما ئۇ بۇ تەڭشەشنىڭ نېمىگە ئاساسەن ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقىنى بايان قىلمىدى. ئاتۇشتىكى بىر ساقچى خادىمىمۇ ئۆزى مەسئۇل ياتاقلىق مەكتەپلەردە چوشقا گۆشى بېرىلىدىغانلىقىنى، گۆشنى ھالال-ھارام دەپ ئايرىشنىڭ مەكتەپتە خۇراپىيلىق دەپ قارىلىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. خىتاي 2014-يىلى دىنىي ”ئەسەبىيلىك“كە قارشى دولقۇن قوزغىغاندا، ئاھالىنىڭ يېمەكلىكنى ھالال-ھارام دەپ ئايرىشىنى دىنىي ئەسەبىيلىكنىڭ مۇھىم ئالامەتلىرىدىن بىرى دەپ بېكىتكەن، 2017-يىلدىكى چوڭ تۇتقۇندىمۇ ھالال-ھارامنى ئايرىغانلار ئوخشىمىغان مۇددەتتە قاماققا ھۆكۈم قىلىنغانىدى. يەسلى ساقچىسى يەسلىلەردە چوشقا گۆشى ئىشلىتىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى ھەققىدە قوللىرىدا بىرەر ئۇقتۇرۇش بار-يوقلىقى، بۇ يەسلىلەردە چوشقا گۆشى ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىدىن بالىلارنىڭ تۈرمىلەردىكى ئاتا-ئانىسى ۋە جەمئىيەتتىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ خەۋىرى بار-يوقلىقى ھەققىدىكى سوئالىمىزغا جاۋاب بەرمىدى.

شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلارغا ئائىت مۇھىم خەۋەرلەر

شەرقىي تۈركىستان ۋە ئۇيغۇرلارغا ئائىت مۇھىم خەۋەرلەر

ساقچى خادىمى: ياتاقلىق يەسلى ئاشخانىسىدا چوشقا گۆشىمۇ تەڭشەپ ئىشلىتىلىدۇ ئالدىنقى ئايدىكى ئېنىقلاشلىرىمىزدا، قەشقەردىكى بىر يەسلىدە بىر قىسىم بالىلارنىڭ روھىي ھالىتىدە ئېغىر مەسىلە كۆرۈلۈپ بوۋا-مومىسىنىڭ قولىغا ۋاقىتلىق تاپشۇرۇلغانلىقى ئېنىقلانغان ئىدى. يەسلىلەر ھەققىدە ئىلگىرىلەپ ئېنىقلاشلىرىمىز داۋامىدا بۇ يەسلىلەرنىڭ ئاشخانىلىرىدا قوي ۋە كالا گۆشى بىلەن بىرلىكتە چوشقا گۆشىنىڭمۇ ئىشلىتىلىدىغانلىقى ئاشكارىلاندى. بىز بۇ قېتىم پوسكامدىكى بىر يەسلى ساقچىسىغا تېلېفون قىلغىنىمىزدا، ئۇنىڭدىن مەكتەپ ئاشخانىسىدا قانداق تاماقلار بېرىلىدىغانلىقىنى سورىدۇق. بۇ خادىم بىر قاتار ئۇيغۇرچە تاماقلار قاتارىدا خىتايچە شىفەن بېرىلىدىغانلىقىنى بايان قىلدى. بىز ئۇنىڭدىن ئىشلىتىلىدىغان گۆش تۈرلىرىنى سورىغىنىمىزدا، قوي ۋە كالا گۆشى بىلەن بىرلىكتە چوشقا گۆشىنىمۇ تىلغا ئالدى، بىز چوشقا گۆشى بار-يوقلۇقىنى تەكرار سورىغىنىمىزدا، ئۇ ”چوشقا گۆشىمۇ تەڭشەپ بېرىلىدۇ“ دەپ جاۋابىنى تەكرارلىدى. ئەمما ئۇ بۇ تەڭشەشنىڭ نېمىگە ئاساسەن ئېلىپ بېرىلىدىغانلىقىنى بايان قىلمىدى. ئاتۇشتىكى بىر ساقچى خادىمىمۇ ئۆزى مەسئۇل ياتاقلىق مەكتەپلەردە چوشقا گۆشى بېرىلىدىغانلىقىنى، گۆشنى ھالال-ھارام دەپ ئايرىشنىڭ مەكتەپتە خۇراپىيلىق دەپ قارىلىدىغانلىقىنى ئاشكارىلىدى. خىتاي 2014-يىلى دىنىي ”ئەسەبىيلىك“كە قارشى دولقۇن قوزغىغاندا، ئاھالىنىڭ يېمەكلىكنى ھالال-ھارام دەپ ئايرىشىنى دىنىي ئەسەبىيلىكنىڭ مۇھىم ئالامەتلىرىدىن بىرى دەپ بېكىتكەن، 2017-يىلدىكى چوڭ تۇتقۇندىمۇ ھالال-ھارامنى ئايرىغانلار ئوخشىمىغان مۇددەتتە قاماققا ھۆكۈم قىلىنغانىدى. يەسلى ساقچىسى يەسلىلەردە چوشقا گۆشى ئىشلىتىلىشنىڭ زۆرۈرىيىتى ھەققىدە قوللىرىدا بىرەر ئۇقتۇرۇش بار-يوقلىقى، بۇ يەسلىلەردە چوشقا گۆشى ئىشلىتىلىۋاتقانلىقىدىن بالىلارنىڭ تۈرمىلەردىكى ئاتا-ئانىسى ۋە جەمئىيەتتىكى ئۇرۇق-تۇغقانلىرىنىڭ خەۋىرى بار-يوقلىقى ھەققىدىكى سوئالىمىزغا جاۋاب بەرمىدى. ئۇيغۇر تەشكىلاتلىرى ب د ت ئۇيغۇر دوكلاتىنىڭ تۆت يىللىقىدا خەلقئارادىن ئەمەلىي ھەرىكەت تەلەپ قىلدى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى، ئۇيغۇرلارنى قوغداش تەشكىلاتى ۋە ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى ب د ت نىڭ ئۇيغۇر دوكلاتى ئېلان قىلىنغانلىقىنىڭ تۆت يىللىقىنى خاتىرىلەپ بايانات ئېلان قىلىپ، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ۋە ھەر قايسى دۆلەتلەرنى خىتايغا بولغان بېسىمنى كۈچەيتىشكە ۋە ئەمەلىي ھەرىكەتكە چاقىردى. 2022-يىلى 8-ئاينىڭ 31-كۈنى ئېلان قىلىنغان مەزكۇر دوكلات ئۇيغۇر ۋەزىيىتى ھەققىدە ب د ت نىڭ ئەڭ ئەتراپلىق، ئەڭ ئېنىق دىئاگنوز قويۇشى بولۇپ، دوكلاتتا خىتاينىڭ ئۇيغۇرلارغا قارىتا ئىجرااتلىرىدا ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئېھتىماللىقى بار دەپ بېكىتىلگەن ۋە دوكلاتتىكى باشقا باھالارمۇ ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ قىرغىنچىلىققا ياتىدىغانلىقىنى ئىشارەتلىگەنىدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيى رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن: ”تۆت يىللىق ھەرىكەتسىزلىك خىتاي ھۆكۈمىتىنىڭ خەلقئارا جاۋابكارلىقتىن تېخىمۇ ئۆزىنى قاچۇرۇشىغا ۋە شەرقىي تۈركىستاندىكى باستۇرۇشىنى كۈچەيتىشىگە ئالدىنى ئاچتى“ دېدى. ئۇيغۇرلارنى قوغداش تەشكىلاتىنىڭ يېتەكچىسى ئارسلان ھىدايەت باياناتىدا، مەزكۇر دوكلاتتا خىتاينىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەت ئۆتكۈزگەن ئېھتىماللىقى بېكىتىلگەن بولسىمۇ، بېيجىڭنىڭ ھازىرغىچە يېتەرلىك جاۋابكارلىققا تارتىلمىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ، بۇ يۇمشاقلىقنىڭ خىتاينى تېخىمۇ جەسارەتلەندۈرگەنلىكى، ”مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنى“ قاتارلىق ئاسسىمىلىلياتسىيە قوراللىرى ئارقىلىق قىرغىنچىلىقنى تېزلىتىشنىڭ يولىنى ئاچقانلىقىنى ئىلگىرى سۈردى. ب د ت نىڭ نۇپۇزلۇق مۇتەخەسسىسلىرى تەرىپىدىن تەييارلانغان مەزكۇر ئۇيغۇر دوكلاتى ب د ت غا سۇنۇلغان چاغدا، خىتاي پۇتۈن دىپلوماتىك كۈچىنى ئىشقا سېلىپ ئېلان قىلىنىشىنى بىر يىل ئەتراپىدا كېچىكتۈرگەن ۋە ئۇيغۇر ۋەزىيىتىنىڭ كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىدە مۇزاكىرە قىلىنىشىنى 17 گە قارشى 19 ئاۋاز بىلەن توسۇپ قالغان ئىدى. ئۇيغۇر ھەرىكىتى تەشكىلاتى بۇ ھەقتىكى باياناتىدا ب د ت كىشىلىك ھوقۇق كېڭىشىنى، مەزكۇر دوكلاتنى يېڭىلاپ، مەجبۇرىي ئەمگەك، داۋاملىشىۋاتقان تۇتقۇن ۋە چېگرا ھالقىغان دۆلەت باستۇرۇشىغا ئائىت يېڭى ئىسپاتلارنى قوشۇشقا چاقىردى؛ شۇنداقلا ئۆز دۆلەتلىرىدىكى شىركەتلەردىن تەمىنلەش زەنجىرلىرىنىڭ ئۇيغۇر مەجبۇرىي ئەمگىكىگە باغلانغان-باغلانمىغانلىقىنى تەكشۈرۈشنى تەلەپ قىلدى. ب د ت نىڭ 2022-يىلىدىكى مەزكۇر دوكلاتىدا خىتايدىن خالىغانچە تۇتقۇن قىلىنغانلارنى قويۇپ بېرىش، يوقاپ كەتكەنلەرنىڭ ئىز-دېرىكىنى قىلىش قاتارلىقلار تەلەپ قىلىنغان ئىدى. يۇقىرىقى تەشكىلاتلار يەنە ھەر قايسى ھۆكۈمەتلەرنى دىپلوماتىك، قانۇنىي ۋە ئىقتىسادىي تەدبىرلەر ئارقىلىق بېيجىڭنى ب د ت نىڭ مەزكۇر دوكلاتىدىكى تەۋسىيەلىرىنى قوبۇل قىلىشقا ۋە ئەمەلىيلەشتۈرۈشكە چاقىردى. مەزكۇر تەشكىلاتلار باياناتلىرىدا ب د ت ئۇيغۇر دوكلاتىنىڭ ئىشقا يارىمىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرگەن بولسىمۇ، يەنە بەزى ئۇيغۇر كۆزەتكۈچىلەر مەزكۇر دوكلاتنىڭ خىتايغا مۇئەييەن بېسىم شەكىللەندۈرگەنلىكىنى مۇئەييەنلەشتۈرىدۇ ۋە خىتاينىڭ زور مەبلەغ ئاجرىتىپ سۈنئىي زىيارەتلەرنى تەشكىللىشى ۋە ئۆزىنى ئاقلاشقا ئۇرۇنۇشىنى ئەنە شۇ بېسىمنىڭ نەتىجىسى دەپ قارايدۇ. بەختىنۇر ئابدۇرېھىم ستوكھولمنىڭ رايونلۇق كېڭىشىگە ئەزا بولۇش ئۈچۈن سايلام تەييارلىقىدا شۋېتسىيەدە ياشاۋاتقان ئۇيغۇر پائالىيەتچى، شۋېتسىيە ئۇيغۇر بىرلىكىنىڭ رەئىسى بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىم بۇ يىل 13-سېنتەبىر كۈنى شۋېتسىيەدە ئۆتكۈزۈلىدىغان دۆلەتلىك، شەھەرلىك ۋە رايونلۇق پارلامېنت سايلىمىدا، ستوكھولم شەھەرلىك كېڭەشنىڭ سوتسىيال دېموكراتلار پارتىيەسىگە تەۋە ۋەكىل بولدى. ئۇ مەزكۇر پارتىيەنىڭ نامزاتلار تىزىملىكىدە 18-ئورۇندا تۇرىدۇ. مەلۇم بولۇشىچە، بەختىنۇر خانىم نامزاتلىققا ئېرىشكەن سايلام رايونى ستوكھولمنىڭ غەربىي-شىمالىدىكى كۆپ خىل مەدەنىيەتلىك جاي بولۇپ، بۇ جايدا 74 مىڭ ئەتراپىدا ئاھالە ياشايدۇ، ئاھالىنىڭ 85% نى كۆچمەنلەر ئىگىلەيدۇ. بەختىنۇر خانىم ئويۇشتۇرغان سايلام پائالىيەتلىرىدە، ئۆزبېك قاتارلىق جامائەتلەرگە خىتاب قىلىپ، سايلامغا قاتنىشىشنىڭ كۆچمەنلەر جامائىتىنىڭ شۋېتسىيە ئىجتىمائىي-سىياسىي ھاياتىغا تېخىمۇ ئاكتىپ قاتنىشىشى ۋە ئۆز مەنپەئەتلىرىنىڭ ھۆكۈمەت ئورگانلىرىدا ئىپادىلىنىشى ئۈچۈن مۇھىم يول ئىكەنلىكىنى بىلدۈردى. ئۇ ئۇيغۇرلارغا قىلغان سۆزىدە بولسا، ئۆزى سايلانغان تەقدىردە، بۇ نەتىجىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ شۋېتسىيەدىكى مەۋجۇتلۇقىنىڭ بىلىنىشى ۋە ئۇيغۇر مەسىلىسىنىڭ دۇنياغا تونۇلىشىغا ھەسسە قۇشىدىغانلىقىنى تەكىتلىدى. ھازىرغا قەدەر ستوكھولمدىكى ئۇيغۇر ۋە ئۆزبېك جامائىتىنىڭ بىر قىسىم پائالىيەتچىلىرى بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىمنى قوللايدىغانلىقىنى بىلدۈرۈپ ۋە ئۆز جامائىتىنى قوللاشقا دەۋەت قىلىپ بايانات ۋە چاقىرىقلار ئېلان قىلدى. مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر كۆزەتكۈچىلەر سايلام نەتىجىسى قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، بەختىنۇر ئابدۇرېھىم خانىمنىڭ شەرقىي تۈركىستاندەك بىر ئىشغالىيەت زېمىنىدىن كېلىپ، ئەركىن دۇنيانىڭ سايلىمىغا قاتنىشىشقا جەسارەت قىلىشىنىڭ ئۆزىنى بىر ئۇتۇق دەپ قاراشماقتا ۋە مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇر-ياش ئۆسمۈرلىرىگە ئىلھام بولىدىغانلىقىنى ئىلگىرى سۈرۈشمەكتە. كۆزەتكۈچىلەر: ترامپ-شى جىنپىڭ ئۇچرىشىشىدا سىيسسى مەھبۇسلار تېمىسى ئالاھىدە مۇھىم پرېزىدېنت دونالد ترامپ بىلەن خىتاي رەھبىرى شى جىنپىڭنىڭ مۇشۇ ئاينىڭ ئاخىرىدا ۋاشىنگتوندا كۆرۈشۈشى ئالدىدا، كۆزەتكۈچىلەرترامپنى ۋاشىنگتوننىڭ دىپلوماتىك ۋە ئىقتىسادىي كۆزىرلىرىدىن پايدىلىنىپ، مەھبۇس ئۇيغۇر دوختۇر گۈلشەن ئابباسنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىدە خىتايغا بېسىم ئىشلىتىشكە چاقىرماقتا. خۇدسون ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى مايكېل سوبولىك ۋە ئولىۋىيا ئېنوس 2-سېنتەبىر ”ۋاشىنگتون ئېكزامىنەر“ گېزىتىدە ئېلان قىلغان ئوبزورىدا ئىككى دۆلەت ئوتتۇرىسىدىكى تاموژنا بېجى ۋە خىتاينىڭ مۇھىم مىنېرااللار ئېكسپورتى قاتارلىق مەسىلىلەرنىڭ مۇزاكىرە باسقۇچىدا ئىكەنلىكىنى، بۇلارنىڭ سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇش ئۈچۈن مۇھىم كۆزۈر بولالايدىغانلىقىنى تەكىتلىگەن. ترامپ بۇ يىل مايدا بېيجىڭغا قىلغان زىيارىتى ئەسناسىدا تۇتقۇندىكى پوپ ئېزرا جىننىڭ دېلوسىنى شى جىنپىڭغا بىۋاسىتە ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلغان. خىتاي دائىرىلىرى ئارىدىن ئىككى ئايغا يەتمىگەن ۋاقىت ئۆتۈپ، ئۇنى تۇتۇپ تۇرۇش ئورنىدىن قويۇپ بەرگەن ۋە ئۇنىڭ گۇاڭجۇ ئارقىلىق لوس ئانجېلېسقا ئۇچۇپ، ئائىلىسى بىلەن جەم بولۇشىغا يول قويغان. ئاپتورلار جىننىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى، ئايرىم سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ دېلوسىنى شى جىنپىڭغا بىۋاسىتە ئوتتۇرىغا قويۇشنىڭ نەتىجىلىك بولۇش مۇمكىنلىكىنىڭ بىر ئىسپاتى، دەپ كۆرسەتتى. ئۇلار ترامپنى ئالدىمىزدىكى ئۇچرىشىشتا گۈلشەن ئابباس دېلوسىنىمۇ تىلغا ئېلىشقا چاقىردى. يۇقۇرىقى ماقالىلاردا گۈلشەن ئابباسنىڭ قېرىنداشلىرى، ئىككى قىزى ۋە بىرنەچچە نەۋرىسىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان 24 ئائىلە ئەزاسىنىڭ ئامېرىكا پۇقراسى ئىكەنلىكىنى تىلغا ئېلىندى. بۇ نۇقتىدىن گۈلشەن ئابباس مەسىلىسىنىڭ خىتاينىڭ ئىچكى مەسىلىسى ئەمەس ئىكەنلىكى تەكىتلىنىپ، گۈلشەن ئابباسنىڭ قويۇپ بېرىلىپ-بېرىلمەسلىكىنى ئامېرىكا-خىتاي مۇناسىۋىتىدىكى ئىمتىھان خاراكتېرلىك مەسىلە قاتارىدا مۇئامىلە قىلىنىشى كېرەكلىكى ئەسكەرتىلدى. ئولىۋىيا ئېنوس 20-ئاۋغۇست خۇدسون ئىنستىتۇتىدا ئېلان قىلغان دوكلاتىدا، دىپلوماتىك تىرىشچانلىق نەتىجە بەرمىگەن تەقدىردە، ۋاشىنگتوننىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى ۋە ئورگانلىرىغا قارىتا نىشانلىق ئىقتىسادىي جازا ۋە ۋىزا چەكلىمىسى قويۇش تەدبىرىنى ئوتتۇرىغا قويغان. دوكلاتتا يەنە ئامېرىكا ئىتتىپاقداش دۆلەتلەر ۋە خەلقئارا تەشكىلاتلار بىلەن بىرلىشىپ، خىتايغا قاراتقان بېسىمنى كۈچەيتىش تەكلپ قىلىنغان. ئېنوس يەنە ئامېرىكا ھۆكۈمىتى تەركىبىدە ”سىياسىي مەھبۇسلارنى قوغداش ئىشخانىسى“ قۇرۇش ۋە ئۇنىڭغا مەخسۇس ئەلچى تەيىنلەشنى تەكلپ قىلغان. ئۇ سىياسىي مەھبۇسلار ئۈچۈن، رەسمىي ”خالىغانچە تۇتقۇن قىلىنغان“ دېگەن سالاھىيەت تەسىس قىلىشنىمۇ تەۋسىيە قىلغان. بىز بۈگۈن ئامېرىكا تاشقى ئىشلار مىنىستىرلىقىغا ئېلخەت يوللاپ، مەزكۇر تەكلپلەرگە قانداق قارايدىغانلىقىنى ۋە ترامپنىڭ شى جىنپىڭ بىلەن بولىدىغان ئۇچرىشىشىدا سىياسىي مەھبۇسلار مەسىلىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ-قويمايدىغانلىقىنى سورىدۇق. ئەمما ھازىرغىچە بۇ ھەقتە جاۋابقا ئېرىشەلمىدۇق. دوكلاتتا يەنە ئامېرىكا دىپلوماتلىرىنىڭ خىتاي ئەمەلدارلىرى بىلەن بولىدىغان ھەر قانداق ئۇچرىشىشتا سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ ئىسىملىرىنى بىۋاسىتە تىلغا ئېلىپ، ئۇلارنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىشى كېرەكلىكى بىلدۈرۈلگەن. دوكلاتتا مەھبۇسلاردىن ئىلھام توختى، راھىلە داۋۇت ۋە ئەكبەر ئەسەتنىڭ ئىسىملىرى ئالاھىدە تىلغا ئېلىنغان. ئۇندا يەنە تىبەت، خوڭكوڭ، خرىستىيان جەمئىيىتى ۋە خىتايدىكى كىشىلىك ھوقۇق پائالىيەتچىلىرى ئارىسىدىكى سىياسىي مەھبۇسلارنىڭ قويۇپ بېرىلىشىنى تەلەپ قىلىش چاقىرىق قىلىنغان. مەمەت توختى: خەلقئارا قانۇن بويىچە شەرقىي تۈركىستان مۇستەقىل دۆلەت بولۇش ھوقۇقىغا ئىگە 26- ۋە 27-ئاۋغۇست، ۋەكىلسىز مىللەتلەر ۋە خەلقلەر تەشكىلاتى ئۇيۇشتۇرغان «ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنى قايتا تەسەۋۋۇر قىلىش» ناملىق ئىككى كۈنلۈك خەلقئارالىق يىغىن گوللاندىيەنىڭ دەنھاگ (گائاگا) شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلدى. يىغىندا مىللەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى، سىياسىي ۋەكىللىك ھوقۇقى ھەمدە خەلقلەرنىڭ ئۆز سىياسىي كەلگۈسىگە ئۆزى ئىگە بولۇش ھوقۇقى قاتارلىق مەسىلىلەر مۇزاكىرە قىلىندى. كانادادا تۇرۇشلۇق تونۇلغان سىياسىي ئاكتىپ مەمەت توختى «دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى: شەرقىي تۈركىستان ئۆرنىكى» دېگەن ماۋزۇدا سۆز قىلدى. بۇ سۆزىدە ئۇ كانادالىق خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى ئادۋوكاتى داۋىد ماتاس 2022-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان مۇنداق قانۇنىي ئاساسلارغا تايانغان: ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئۆزىلا بارلىق مىللەتلەرنىڭ ئاپتوماتىك ھالدا مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقىغا ئېرىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ؛ ئامما بىر مىللەت ئېغىر، ئۈزلۈكسىز ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە ئۇچرىغاندا، مەۋجۇت دۆلەت ئىچىدە ئۈنۈملۈك قوغداشقا ئېرىشەلمىگەندە ھەمدە ئىچكى قىسىمدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش يوللىرى تولۇق ئېتىلگەندە، بۇ ھوقۇق تاشقى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا، يەنى مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقىغا ئايلىنىشى مۇمكىن. مەمەت توختى رادىيومىزنىڭ زىيارىتىگە قايتۇرغان ئىنكاسىدا، ئالاند، كاتانگا، كۆبەك، كوسوۋو قاتارلىق جايلارغا ئائىت خەلقئارا قانۇن مىساللىرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى بىلەن سېلىشتۇرۇپ مۇنداق دېدى: ”ئۇيغۇرلار ھازىر قاتمۇ قات زۇلۇم، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە خىتاي يېڭى چىقارغان مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنىنىڭ بېسىمى ئاستىدا ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكى ئاساسەن يوق بولۇش گىرداۋىغا قاراپ كېتىۋاتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ مىللىي كىملىكىنى قوغداش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم. ئىككىنجىدىن، ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي ۋە ھەرقانداق جەھەتتە قارار بېرىش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم. شۇڭا ئۇيغۇرلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ساقلاپ قېلىنىشى پەقەت دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى بىلەنلا ئەمەلگە ئاشىدۇ. خەلقئارا قانۇن بۇنىڭغا تامامەن يول قويىدۇ ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بىلەن مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى تەڭ قىممەتكە ئىگە. " يىغىنغا ب د ت نىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر مەسىلىسى بويىچە ئالاھىدە دوكلاتچىسى نىكولاس لېۋرات (Nicolas Levrat) ۋە تەرەققىيات ھوقۇقى بويىچە ئالاھىدە دوكلاتچى سۇريا دېۋا (Surya Deva) قاتارلىقلارمۇ قاتناشتى. زۇمرەتئاي ئەركىن ۋەكىلسىز مىللەتلەر ۋە خەلقلەر تەشكىلاتىنىڭ ئىدارە ھەيئەت ئەزالىقىغا لىكىگە سايلاندى 29- ۋە 30-ئاۋغۇست، گوللاندىيەنىڭ دەنھاگ (گائاگا) شەھىرىدە ۋەكىلسىز مىللەتلەر ۋە خەلقلەر تەشكىلاتى (UNPO) نىڭ 21-نۆۋەتلىك ئومۇمىي يىغىنى ئېچىلدى. بۇ قېتىمقى يىغىندا مەزكۇر تەشكىلات قۇرۇلغانلىقىنىڭ 35 يىللىقى تەبرىكلىنىش بىلەن بىرگە سايلام ئۆتكۈزۈلۈپ، مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ بىر نەپەر رەئىس، ئىككى نەپەر مۇئاۋىن رەئىس، باش كاتىپ ۋە يەتتە نەپەر ئىدارە ھەيئىتى ئەزاسىدىن تەشكىل تاپقان يېڭى بىر نۆۋەتلىك رەھبەرلىك كوللېكتىپى سايلاپ چىقىلدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى زۇمرەتئاي ئەركىن ئىدارە ھەيئىتى ئەزالىقىغا سايلىنىپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدىن ئورۇن ئالدى. تەشكىلات نىزامىسىغا ئاساسەن، ئىدارە ھەيئىتى بەلگىلەنگەن سىياسەتلەرنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى نازارەت قىلىدۇ ھەمدە باش كاتىپ بىلەن بىرلىكتە تەشكىلات پائالىيەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن بىلەن ئۇيغۇر دېموكراتىيەۋە ئىنسان ھەقلىرى مەركىزىنىڭ رەئىسى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى دولقۇن ئەيسامۇ ئۇيغۇر ۋەكىللەر ئۆمىكى تەركىبىدە يىغىنغا قاتناشتى. ئىگىلىنىشىچە، ۋەكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتى 2001-يىلى ب د ت دا رەسمىي ۋەكىللىرى يوق مىللەت ۋە خەلقلەرنى خەلقئار تەشەببۇس سەھنىسى بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولۇپ، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ تۇنجى رەئىسى ئەركىن ئالپتېكىن قۇرغۇچىلارنىڭ بىرى ئىدى. 2017-يىلىدىن 2020-يىلىغىچە، شۇ چاغدىكى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى دولقۇن ئەيسا مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىي بۇ تەشكىلاتنىڭ مۇھىم ھەمكارلاشقۇچىلىرىنىڭ بىرى ئىكەن. زۇمرەتئاي ئەركىننىڭ رادىيومىزغا بىلدۈرۈشىچە، ئۇنىڭ بۇ قېتىم رەھبەرلىك قاتلىمىغا كىرىشى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بۇ تەشكىلات بىلەن بولغان سىجىل ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنىڭ ھەمدە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرنىڭ بۇ تەشكىلاتتىكى ئاكتىپ رولىنىڭ ئىزچىل داۋاملىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدىكەن. خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ئەنگىلىيە شۆبىسىنىڭ «ئۇيغۇرلارغا ھەمدەم بولۇش ئېيى» پائالىيىتى ئاخىرلاشتى خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتى ئەنگىلىيە شۆبىسى (Amnesty International UK) ئاۋغۇست ئېيى بويىچە ئېلىپ بارغان «ئۇيغۇرلارغا ھەمدەم بولۇش ئېيى» (Uyghur Solidarity Month) پائالىيىتى 31-ئاۋغۇست ئاخىرلاشتى. تولۇق بىر ئاي داۋاملاشقان مەزكۇر پائالىيەت جەريانىدا، ئۇيۇشتۇرغۇچى تەرەپ پەقەت ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگىلا مەركەزلەشكەن تەشۋىقات ئۇسۇلىدىن پەرقلىق ھالدا، مەدەنىيەت تونۇشتۇرۇش بىلەن ئىنسان ھەقلىرى تەشەببۇسىنى بىرلەشتۈرۈپ، ئۆزگىچە مەزمۇنلارنى ئارقا-ئارقىدىن ئوتتۇرىغا چىقاردى؛ ھەر كۈنى بىر ئۇيغۇرچە سۆز-ئاتالغۇنى تونۇشتۇردى ھەمدە ئۇيغۇر ئەدەبىياتى، مۇزىكىسى، سەنئىتى ئارقىلىق، تېخىمۇ كۆپ ئەنگىلىيە جامائىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى، ئەنئەنىسى ۋە رېئال ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشىگە تۈرتكە بولدى. ئەنگىلىيەدىكى خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ يەرلىك گۇرۇپپىلىرىمۇ مەھەللە پائالىيەتلىرى، مەكتۇپ يېزىش، ئورتاق ئىمزا قويۇش ھەمدە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش قاتارلىق ئوخشاش بولمىغان شەكىللەر ئارقىلىق بۇ تەشەببۇسقا ئاكتىپ ئاۋاز قوشتى. تۆت يىل ئىلگىرىكى، يەنى 2022-يىلى 31-ئاۋغۇست، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىنسان ھەقلىرى ئالىي كومىسسارى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىنى باھالاش دوكلاتىنى ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش قاتارلىق قىلمىشلارنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. بۇ قېتىمقى ”ئۇيغۇرلارغا ھەمدەم بولۇش ئېيى“نىڭ تۆت يىلدىن كېيىنكى دەل شۇ كۈنى ئاخىرلاشقانلىقى تېخى ھەل بولمىغان بۇ ئىنسان ھەقلىرى كىرىزىسىنى يەنە بىر قېتىم دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىگە سۇندى.

تولۇق بىر ئاي داۋاملاشقان مەزكۇر پائالىيەت جەريانىدا، ئۇيۇشتۇرغۇچى تەرەپ پەقەت ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگىلا مەركەزلەشكەن تەشۋىقات ئۇسۇلىدىن پەرقلىق ھالدا، مەدەنىيەت تونۇشتۇرۇش بىلەن ئىنسان ھەقلىرى تەشەببۇسىنى بىرلەشتۈرۈپ، ئۆزگىچە مەزمۇنلارنى ئارقا-ئارقىدىن ئوتتۇرىغا چىقاردى؛ ھەر كۈنى بىر ئۇيغۇرچە سۆز-ئاتالغۇنى تونۇشتۇردى ھەمدە ئۇيغۇر ئەدەبىياتى، مۇزىكىسى، سەنئىتى ئارقىلىق، تېخىمۇ كۆپ ئەنگىلىيە جامائىتىنىڭ ئۇيغۇرلارنىڭ تىلى، مەدەنىيىتى، ئەنئەنىسى ۋە رېئال ۋەزىيىتىنى چۈشىنىشىگە تۈرتكە بولدى. ئەنگىلىيەدىكى خەلقئارا كەچۈرۈم تەشكىلاتىنىڭ يەرلىك گۇرۇپپىلىرىمۇ مەھەللە پائالىيەتلىرى، مەكتۇپ يېزىش، ئورتاق ئىمزا قويۇش ھەمدە مەدەنىيەت ئالماشتۇرۇش قاتارلىق ئوخشاش بولمىغان شەكىللەر ئارقىلىق بۇ تەشەببۇسقا ئاكتىپ ئاۋاز قوشتى. تۆت يىل ئىلگىرىكى، يەنى 2022-يىلى 31-ئاۋغۇست، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىنسان ھەقلىرى ئالىي كومىسسارى شەرقىي تۈركىستاندىكى ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىنى باھالاش دوكلاتىنى ئېلان قىلىپ، ئۇيغۇرلار ۋە باشقا مۇسۇلمان خەلقلەرگە قارىتىلغان كەڭ كۆلەملىك خالىغانچە تۇتقۇن قىلىش قاتارلىق قىلمىشلارنىڭ ئىنسانىيەتكە قارشى جىنايەتنى شەكىللەندۈرۈشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. بۇ قېتىمقى ”ئۇيغۇرلارغا ھەمدەم بولۇش ئېيى“نىڭ تۆت يىلدىن كېيىنكى دەل شۇ كۈنى ئاخىرلاشقانلىقى تېخى ھەل بولمىغان بۇ ئىنسان ھەقلىرى كىرىزىسىنى يەنە بىر قېتىم دۇنيا جامائەتچىلىكىنىڭ دىققىتىگە سۇندى.

بۇ قېتىمقى يىغىندا مەزكۇر تەشكىلات قۇرۇلغانلىقىنىڭ 35 يىللىقى تەبرىكلىنىش بىلەن بىرگە سايلام ئۆتكۈزۈلۈپ، مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ بىر نەپەر رەئىس، ئىككى نەپەر مۇئاۋىن رەئىس، باش كاتىپ ۋە يەتتە نەپەر ئىدارە ھەيئىتى ئەزاسىدىن تەشكىل تاپقان يېڭى بىر نۆۋەتلىك رەھبەرلىك كوللېكتىپى سايلاپ چىقىلدى. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى زۇمرەتئاي ئەركىن ئىدارە ھەيئىتى ئەزالىقىغا سايلىنىپ، بۇ تەشكىلاتنىڭ رەھبەرلىك قاتلىمىدىن ئورۇن ئالدى. تەشكىلات نىزامىسىغا ئاساسەن، ئىدارە ھەيئىتى بەلگىلەنگەن سىياسەتلەرنىڭ ئىجرا قىلىنىشىنى نازارەت قىلىدۇ ھەمدە باش كاتىپ بىلەن بىرلىكتە تەشكىلات پائالىيەتلىرىنى ئىلگىرى سۈرىدۇ. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ رەئىسى تۇرغۇنجان ئالاۋۇدۇن بىلەن ئۇيغۇر دېموكراتىيەۋە ئىنسان ھەقلىرى مەركىزىنىڭ رەئىسى، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ سابىق رەئىسى دولقۇن ئەيسامۇ ئۇيغۇر ۋەكىللەر ئۆمىكى تەركىبىدە يىغىنغا قاتناشتى. ئىگىلىنىشىچە، ۋەكالەتسىز مىللەتلەر تەشكىلاتى 2001-يىلى ب د ت دا رەسمىي ۋەكىللىرى يوق مىللەت ۋە خەلقلەرنى خەلقئار تەشەببۇس سەھنىسى بىلەن تەمىنلەش ئۈچۈن قۇرۇلغان بولۇپ، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ تۇنجى رەئىسى ئەركىن ئالپتېكىن قۇرغۇچىلارنىڭ بىرى ئىدى. 2017-يىلىدىن 2022-يىلىغىچە، دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ شۇ چاغدىكى رەئىسى دولقۇن ئەيسا مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ مۇئاۋىن رەئىسى بولغان. دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىي بۇ تەشكىلاتنىڭ مۇھىم ھەمكارلاشقۇچىلىرىنىڭ بىرى ئىكەن. زۇمرەتئاي ئەركىننىڭ رادىيومىزغا بىلدۈرۈشىچە، ئۇنىڭ بۇ قېتىم رەھبەرلىك قاتلىمىغا كىرىشى دۇنيا ئۇيغۇر قۇرۇلتىيىنىڭ بۇ تەشكىلات بىلەن بولغان سىجىل ھەمكارلىق مۇناسىۋىتىنىڭ ھەمدە ئۇيغۇر پائالىيەتچىلەرنىڭ بۇ تەشكىلاتتىكى ئاكتىپ رولىنىڭ ئىزچىل داۋاملىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدىكەن.

26- ۋە 27-ئاۋغۇست، ۋەكىلسىز مىللەتلەر ۋە خەلقلەر تەشكىلاتى ئۇيۇشتۇرغان «ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەشنى قايتا تەسەۋۋۇر قىلىش» ناملىق ئىككى كۈنلۈك خەلقئارالىق يىغىن گوللاندىيەنىڭ دەنھاگ (گائاگا) شەھىرىدە ئۆتكۈزۈلدى. يىغىندا مىللەتلەرنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى، سىياسىي ۋەكىللىك ھوقۇقى ھەمدە خەلقلەرنىڭ ئۆز سىياسىي كەلگۈسىگە ئۆزى ئىگە بولۇش ھوقۇقى قاتارلىق مەسىلىلەر مۇزاكىرە قىلىندى. كانادادا تۇرۇشلۇق تونۇلغان سىياسىي ئاكتىپ مەمەت توختى «دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى: شەرقىي تۈركىستان مىسالى» دېگەن ماۋزۇدا سۆز قىلدى. بۇ سۆزىدە ئۇ كانادالىق خەلقئارا ئىنسان ھەقلىرى ئادۋوكاتى داۋىد ماتاس 2022-يىلى ئوتتۇرىغا قويغان مۇنداق قانۇنىي ئاساسلارغا تايانغان: ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىنىڭ ئۆزىلا بارلىق مىللەتلەرنىڭ ئاپتوماتىك ھالدا مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقىغا ئېرىشىدىغانلىقىدىن دېرەك بەرمەيدۇ؛ ئامما بىر مىللەت ئېغىر، ئۈزلۈكسىز ئىنسان ھەقلىرى دەپسەندىچىلىكىگە ئۇچرىغاندا، مەۋجۇت دۆلەت ئىچىدە ئۈنۈملۈك قوغداشقا ئېرىشەلمىگەندە ھەمدە ئىچكى قىسىمدا ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش يوللىرى تولۇق ئېتىلگەندە، بۇ ھوقۇق تاشقى ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقىغا، يەنى مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقىغا ئايلىنىشى مۇمكىن. مەمەت توختى رادىيومىزنىڭ زىيارىتىگە قايتۇرغان ئىنكاسىدا، ئالاند، كاتانگا، كۆبەك، كوسوۋو قاتارلىق جايلارغا ئائىت خەلقئارا قانۇن مىساللىرىنى ئۇيغۇرلارنىڭ ھازىرقى ئەھۋالى بىلەن سېلىشتۇرۇپ مۇنداق دېدى: ”ئۇيغۇرلار ھازىر قاتمۇ قات زۇلۇم، ئىرقىي قىرغىنچىلىق ۋە خىتاي يېڭى چىقارغان مىللەتلەر ئىتتىپاقلىقى قانۇنىنىڭ بېسىمى ئاستىدا ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكى ئاساسەن يوق بولۇش گىرداۋىغا قاراپ كېتىۋاتىدۇ. ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ مىللىي كىملىكىنى قوغداش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم. ئىككىنجىدىن، ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ سىياسىي، ئىجتىمائىي ۋە مەدەنىي ۋە ھەرقانداق جەھەتتە قارار بېرىش ئىمكانىيىتىدىن مەھرۇم. شۇڭا ئۇيغۇرلارنىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ساقلاپ قېلىنىشى پەقەت دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى بىلەنلا ئەمەلگە ئاشىدۇ. خەلقئارا قانۇن بۇنىڭغا تامامەن يول قويىدۇ ۋە ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆز تەقدىرىنى ئۆزى بەلگىلەش ھوقۇقى بىلەن مۇستەقىل دۆلەت قۇرۇش ھوقۇقى تەڭ قىممەتكە ئىگە. " يىغىنغا ب د ت نىڭ ئاز سانلىق مىللەتلەر مەسىلىسى بويىچە ئالاھىدە دوكلاتچىسى نىكولاس لېۋرات (Nicolas Levrat) ۋە تەرەققىيات ھوقۇقى بويىچە ئالاھىدە دوكلاتچى سۇريا دېۋا (Surya Deva) قاتارلىقلارمۇ قاتناشتى.