نگرانی از کیفیت دواها در افغانستان؛ بیماران از بهای بلند و اثرگذاری پایین شکایت دارند

شماری از بیماران، داکتران و واردکنندگان دوا در افغانستان می‌گویند، موجودیت دواهای بی‌کیفیت، تاریخ‌گذشته و نگهداری نادرست برخی دواها، روند درمان را با مشکل روبه‌رو کرده است. آنان خواهان نظارت بیشتر بر واردات، نگهداری و فروش دوا در بازار اند. در حالی‌که هزاران بیمار در افغانستان برای درمان به دواهای موجود در بازار وابسته‌اند، نگرانی‌ها از کیفیت بخشی از این دواها همچنان پابرجاست. شماری از شهروندان می‌گویند با وجود افزایش بهای دوا، برخی دواهای موجود در بازار نه تنها اثرگذاری لازم را ندارند، بلکه در مواردی دواهای بی‌کیفیت یا تاریخ‌گذشته نیز به فروش می‌رسد؛ وضعیتی که به باور آنان، سلامت بیماران را با خطر روبه‌رو کرده و برخی خانواده‌ها را ناچار ساخته است برای درمان به کشورهای همسایه بروند. در کنار بیماران، برخی شرکت‌های واردکننده نیز پایین بودن کیفیت بخشی از دواهای موجود در افغانستان را تأیید می‌کنند. شماری از بیمارانی که برای درمان به دواهای موجود در بازار وابسته‌اند، می‌گویند تجربه‌های ناخوشایند آنان از مصرف برخی دواها، اعتمادشان را به کیفیت دواهایی که در دواخانه‌ها عرضه می‌شود، کاهش داده است. نفیسه، یکی از باشندگان کابل که سال‌هاست با بیماری سرطان دست‌وپنجه نرم می‌کند، می‌گوید به دلیل آنچه نبود دواهای باکیفیت در افغانستان می‌خواند، ناچار است گاهی برای درمان به پاکستان سفر کند. «دوای خوب در افغانستان نیست. کیفیت دوای پاکستان با اینجا زمین تا آسمان فرق دارد. مریض‌ها با بسیار مشکل مواجه هستند؛ کسی خانه‌اش را می‌فروشد، کسی قرض می‌کند و برای تداوی به پاکستان و دیگر کشورها می‌رود» متخصصان می‌گویند که اثر نکردن یک دوا بر بیمار، لزوماً به معنای بی‌کیفیت یا تقلبی بودن آن نیست و عواملی چون تشخیص نادرست بیماری یا استفاده نادرست از دوا نیز می‌تواند در نتیجه درمان نقش داشته باشد. با این حال، ادامه این نگرانی‌ها سبب شده است که شماری از خانواده‌ها میان هزینه‌های سنگین درمان در کشورهای همسایه و استفاده از دواهای موجود در بازار داخلی با دشواری روبه‌رو شوند. مریم، باشنده کابل، می‌گوید به دلیل بیماری معده نزد چند داکتر مراجعه کرده، اما دواهایی که دریافت کرده، به گفته او تأثیر مثبتی بر بیماری‌اش نداشته است. او به رادیو آزادی گفت: «۲۱ رمضان نظر به این که غذای سرخ شده زیاد استفاده کرده بودیم معدمه شدید درد گرفتم، ساعت دوی شب روانه شفاخانه شدم مجبور شدم سیرم بیگیرم دوا بیگیرم، سیرم کمی در کاهش دردم کمک کرد ولی دوای که گرفته بودم هیچ نتیجه‌ای برم نداد.» مظهر، باشنده ولایت بلخ، نیز می‌گوید با وجود مراجعه به شفاخانه‌های دولتی و شخصی و استفاده از دواهای مختلف، هنوز هم بیمار است و بهبودی در وضعیتش نیامده است. « من بدنم عفونت داشت، پیش داکتر رفتم معاینه کرد، گفت این دوا داد و ای دوا هیچ تاثیر نداشت، بعد رفتیم یک کلینیک شخصی آنجا بعد از انجام معاینات طولانی دوا گرفتم ولی باز هم هیچ تاثیر نداشت، تا حالا من بیمار هستم معده درد، دل درد شدید در کمر دارم ولی دوا برم هیچ فایده نکرده.» برخی داکتران نیز می‌گویند این نگرانی‌ها تنها به برداشت بیماران محدود نمی‌شود و کمبود دواهای باکیفیت و موجودیت برخی دواهای بی‌کیفیت، روند درمان را با دشواری روبه‌رو کرده است. یکی از داکتران افغان که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، با تأیید موجودیت دواهای بی‌کیفیت و تاریخ‌گذشته می‌گوید داکتران افغان از نظر تشخیص بیماری‌ها ظرفیت لازم را دارند، اما کمبود دواهای باکیفیت روند درمان را دشوار کرده است.«اگر امروز یک مرض در افغانستان تشخیص می‌شود، اما دوای آن وجود نداشته باشد، مریض مجبور است به کشور دیگر برود. باید روی تأمین دواهای باکیفیت سرمایه‌گذاری شود و از ورود دواهای بی‌کیفیت جلوگیری گردد تا داکتر بتواند با اطمینان مریض را درمان کند.» در همین حال، یکی از کارمندان یک شرکت واردکننده دوا که او نیز نخواست نامش فاش شود، مدعی است که شرایط نامناسب نگهداری یکی از عواملی است که می‌تواند بر کیفیت دواها تأثیر بگذارد. او گفت: «بیشتر اوقات دواهایی که وارد می‌شوند، در گدام‌ها به خاطر گرمای شدید کیفیت خود را از دست می‌دهند یا در سرما یخ می‌زنند. چنین دواها نه تنها مریضی را درمان نمی‌کنند، بلکه می‌توانند مشکلات بیشتری ایجاد کنند.» رادیو آزادی برای دریافت دیدگاه اتحادیه دواخانه‌های افغانستان در مورد این نگرانی‌ها و ادعاها تماس گرفت، اما پاسخی دریافت نکرد. شرافت زمان، سخنگوی وزارت صحت عامه حکومت طالبان، نیز به پرسش‌های رادیو آزادی درباره نگرانی‌ها و ادعاهای مطرح‌شده پاسخ نداد. با این حال، وزارت صحت عامه حکومت طالبان در ماه‌های گذشته بارها از جمع‌آوری و نابودی مقدار قابل توجهی از دواهای بی‌کیفیت، قاچاق و تاریخ‌گذشته خبر داده و گفته است که روند بازرسی دواخانه‌ها، شرکت‌های وارداتی و مراکز نگهداری دوا ادامه دارد. نگرانی درباره کیفیت دواها در افغانستان موضوع تازه‌ای نیست و در سال‌های گذشته نیز از سوی نهادهای داخلی و بین‌المللی مطرح شده است. سازمان جهانی صحت گفته است که نظام صحی افغانستان با چالش‌های جدی، از جمله کمبود منابع، اختلال در خدمات درمانی و ضعف در دسترسی به دواهای ضروری روبه‌رو است؛ عواملی که می‌تواند دسترسی بیماران به خدمات صحی باکیفیت را محدود کند. کارشناسان صحی نیز تأکید می‌کنند که کیفیت دوا تنها به مرحله تولید وابسته نیست، بلکه انتقال، نگهداری در دمای مناسب، نظارت بر زنجیره تأمین و جلوگیری از ورود دوا از مسیرهای غیررسمی نیز در حفظ کیفیت و اثرگذاری آن نقش دارد. به باور آنان، تقویت نظارت بر بازار دوا و فراهم‌کردن دسترسی مردم به دواهای معیاری می‌تواند هم خطرات صحی را کاهش دهد و هم اعتماد بیماران به نظام درمانی را افزایش دهد.